전사 관례: 긴 s는 s로 표시하고, 행말 분철은 합친다. 인쇄 철자·약자·구두점은 가능한 한 보존한다. 반복되는 쪽머리·장서명·면수·캐치워드는 별도 원전 목록에 기록하며 산문으로 중복 번역하지 않는다.
원문
Oraculum situm erat supra nemus ad montem, fundamentum in circuitu stratum erat lapidibus candidis, ambitus fundamenti, instar minimæ areæ, pene altitudinem duorum cubitorum æquabat: huic duo insistebant ὀβελοί, columnæ, ænei & quibus hi connectebantur, vincula. per quæ fabricatæ patebant ianuæ. Versus ambitum, prominebat hiatus non natura factus, neque ortus casu, sed magno artificio accuratissime structus. huius ædificii figura furnum repræsentabat, latitudine quatuor, longitudine cubitorum fere octo, per totum eum scalæ angustæ, & teretes extensæ pertingebant in pauimentum interius, quibus descendebat. A pauimento, alia cauerna duorum dodrantum latitudine, altitudine dodrantis ducebat in adytum imum.
번역
신탁소는 숲 위쪽 산기슭에 있었다. 둘레의 기초는 흰 돌로 깔려 있었고, 아주 작은 마당 같은 기초의 테두리는 높이가 거의 두 큐빗에 이르렀다. 그 위에는 청동제 ‘기둥들(ὀβελοί)’ 두 개와 그것들을 연결하는 띠가 서 있었으며, 거기에 설치된 문들을 통하여 드나들 수 있었다. 테두리 쪽에는 구멍이 나 있었는데, 자연적으로 생기거나 우연히 생긴 것이 아니라 훌륭한 기술로 매우 정교하게 만든 것이었다. 이 건조물은 화덕 모양으로, 너비가 네 큐빗, 길이가 거의 여덟 큐빗이었다. 그 전체를 관통하여 좁고 둥근 사다리가 안쪽 바닥까지 뻗어 있었고, 사람은 그것으로 내려갔다. 그 바닥에서 또 다른 동굴이 가장 깊은 성소로 이어졌는데, 너비가 두 도드란스, 높이가 한 도드란스였다.
원문
Cum ergo ad pauimentum deuenisset, melleas placentas manu præferens, pedes primo cauernæ inserebat, reliquo subsequebatur corpore, moxque, vbi pedes immisisset, velut vndoso & impetuoso absorptus vortice, ex conspectu astantium abripiebatur.
번역
그리하여 바닥에 도착하면 손에 꿀 과자를 앞으로 내밀고 먼저 발을 동굴에 넣은 뒤 나머지 몸을 따라 들여보냈다. 발을 넣자마자 마치 물결치는 거센 소용돌이에 삼켜지듯, 곁에 서 있던 사람들의 시야에서 낚아채어 사라졌다.
원문
In adyto de futuris edocebatur, quæ vel oculis conspicabatur, vel exaudiebat, voce recitata; perceptis iis, quæ desiderabat, ceu flatu excussus prorumpebat subito, & cum impetu, ex iisdem angustiis, per quas detractus fuerat, sed pedibus primo exertis.
번역
성소 안에서 그는 장래의 일들을 배웠다. 눈으로 보거나, 소리 내어 들려주는 말을 귀로 듣는 방식이었다. 원하는 것을 알아듣고 나면, 바람에 튕겨 나오듯 갑자기 세차게 뛰쳐나왔다. 끌려 들어갔던 바로 그 좁은 틈으로 나오되, 발이 먼저 나왔다.
원문
Egressum sacerdotes excipiebant illico, inque solium memoriæ dicatum collocabant, & aquam ex altero fonte haustam propinabant, qua rerum cognitarum in adyto memoria confirmabatur.
번역
그가 나오면 제사장들이 즉시 받아서 기억에 봉헌된 의자에 앉히고, 다른 샘에서 길어 온 물을 마시게 하였다. 그 물로 성소 안에서 알게 된 일들의 기억이 굳어진다고 하였다.
원문
Interea eum, quæ viderit, quæve audierit, percontabantur. Vbi explorassent omnia, ministris eum commendabant, quibus tales curare mandatum erat: hi rursus in ædem bonæ fortunæ transferebant attonitum adhuc, stupentemque, neque semetipsum agnoscentem, neque quenquam circumstantium.
번역
그동안 제사장들은 그에게 무엇을 보았고 무엇을 들었는지 캐물었다. 모든 것을 알아낸 뒤에는 그런 사람들을 돌보도록 맡겨진 시종들에게 그를 넘겼다. 시종들은 아직도 얼이 빠지고 멍한 채 자기 자신도 주변의 누구도 알아보지 못하는 그를 다시 좋은 운명의 여신의 집으로 옮겼다.
원문
Occisum ibi neminem aiunt, præter vnum ex satellitibus Demetrii, qui, nullis circa templum sacris factis, nec eo animo, vt aliquid sciscitaretur, descenderat, sed spe rapiendæ prædæ, & cadauer hoc, alio in loco, non per ostium sacrum, eiectum fuisse.
번역
그곳에서 죽은 사람은 아무도 없었다고 한다. 다만 데메트리오스의 호위병 하나는 예외였다. 그는 신전에서 아무런 제사도 드리지 않고, 무엇을 물으려는 마음도 없이, 전리품을 빼앗으려는 기대만으로 내려갔다. 그의 시체는 신성한 출입구를 통하지 않고 다른 곳으로 내던져졌다고 한다.
원문
Præses Delphici oraculi hoc primum patefecit. Cum enim Bœotii toto biennio pluuiis caruissent, poscerentque à Delphico numine rigationem terræ, Pythias, instinctu Dæmonis, monuit, ad eam rem perficiendam, opus fore consilio & opera Trophonii in Lebadia. Profecti hi quæsitum Trophonium, cum locum nescirent, Saon, vnus ex Acrephnii oppidi Legatis, natu maximus, & gnarus ostentorum, apum examine viso, lætatus, hi, inquit, nobis duces & monstratores obiiciuntur diuinitus, atque è vestigio insecutus, qua procidit examen, antrum Trophonii, terra subruta, inuenit, salutatoque Dæmone, ritus legesque consulendi, & sacrorum morem, rationemque ædificii ex ipso didicit, deque præscripto eius oraculum instaurauit.
번역
이 신탁소를 처음 밝혀 준 것은 델포이 신탁의 주재자였다. 보이오티아인들이 만 이 년 동안 비를 얻지 못하여 델포이의 신에게 땅을 적셔 달라고 청하자, 피티아는 정령의 충동을 받아 이 일을 이루려면 레바디아의 트로포니오스의 조언과 도움이 필요하다고 알려 주었다. 그들은 트로포니오스를 찾아 나섰지만 그 장소를 몰랐다. 그때 아크라이프니온에서 온 사절들 중 한 사람으로, 나이가 가장 많고 기이한 징조에 밝았던 사온이 벌 떼를 보고 기뻐하며 말하였다. ‘신께서 우리에게 이들을 길잡이와 안내자로 보내 주시는구나.’ 그는 즉시 벌 떼를 뒤따라가, 벌 떼가 내려앉은 곳에서 땅을 파헤치고 트로포니오스의 동굴을 발견하였다. 정령에게 인사한 뒤, 신탁을 묻는 의례와 규정, 제사의 관행과 건축 방식을 그에게 직접 배웠으며, 그의 지시에 따라 신탁소를 세웠다.
원문
Reuersos à Trophonio, animo mœrente, stupenteque, vultu tristi sine risu, sineque omni læticia, velut amentes vitam finiisse tradunt.
번역
트로포니오스에게서 돌아온 이들은 마음이 슬프고 멍한 채, 웃음도 아무런 기쁨도 없는 침울한 얼굴로, 정신 나간 사람들처럼 생을 마쳤다고 전한다.
원문
Statua Trophonii, non in sacello aut voragine oraculi, sed eminente tumulo, ferreis obeliscis septa munitaque consistebat, ac colebatur, non procul ab oraculi sede.
번역
트로포니오스의 상은 신탁소의 작은 성전이나 구렁 안에 있지 않았다. 신탁소에서 멀지 않은 높은 언덕 위에 철제 말뚝으로 둘러싸여 보호받으며 서 있었고, 그곳에서 숭배를 받았다.
원문
A Trophonio, scribunt, monitum fuisse Philippum Macedonem, Alexandri patrem, Φυλάττεσθαι δεῖν τὸ ἅρμα, cauendum sibi esse Harma. Id ex euentu interpretati sunt alii de gladio Pausaniæ interfectoris, cuius capulo quiddam currui simile ex ebore insculptum fuit. Alii, Philippum circumequitantem paludem Thebanam, cognomento ἅρμα, confossum à Pausania, prodiderunt.
번역
알렉산드로스의 아버지인 마케도니아의 필리포스는 트로포니오스에게 ‘하르마를 조심해야 한다(Φυλάττεσθαι δεῖν τὸ ἅρμα)’, 곧 자신은 하르마를 경계해야 한다는 경고를 받았다고 기록되어 있다. 어떤 이들은 뒤에 일어난 사건을 근거로 이것을 살해자 파우사니아스의 칼을 가리킨 말로 해석하였다. 그 칼자루에는 상아로 만든, 전차와 비슷한 어떤 것이 새겨져 있었다. 다른 이들은 필리포스가 ‘하르마(ἅρμα)’라는 별칭을 지닌 테바이의 늪 주위를 말 타고 돌다가 파우사니아스에게 찔려 죽었다고 전하였다.