Διαγνωστικὰ ὑγιεινὰ, demonstratiua salubria, eam, quae existit in corporibus, sanitatem: viriumque praecipuarum integritatem & constantiam, prae se ferunt, ac patefaciunt.
건강의 진단적 징후(διαγνωστικὰ ὑγιεινά)는 몸에 실제로 존재하는 건강과 주요한 힘들의 온전함 및 안정성을 나타내고 드러낸다.
Προγνωστικὰ ὑγιεινὰ, γνωρίσματα sunt τῶν νοσησόντων, καὶ ⟦ὑγιαθησομένων?⟧, praesaga salubria sunt indicia eorum, qui aegrotaturi sint, aut ex morbo conualituri, id est, notae in aegris, quae praecedunt, & indicant aut naturae vincentis robur, aut conualescentiam ex morbis, & recuperationem, ac corroborationem amissarum virium. Haec relata ad morbum, quatenus de afflicta valetudine, indicia dant, νοσερῶν, morbidorum, rursus ad robur virium collata, quatenus eluctari naturam, superato & excusso morbo, & confirmari, atque ad restitutionem integram tendere, edocent, σωτηρίων, salutarium, vicem subeunt.
건강의 예후적 징후(προγνωστικὰ ὑγιεινά)는 병들게 될 사람이나 병에서 회복하게 될 사람의 식별 표지이다. 곧 병자에게서 앞서 나타나, 질병을 이기는 자연의 힘이나 병에서의 회복, 잃었던 힘의 회복과 강화를 가리키는 표지들이다. 이것을 질병과 관련지으면 손상된 건강에 관한 증거를 준다는 점에서 질병의 징후가 된다. 반대로 힘의 강건함과 관련지으면, 자연이 질병을 이겨 떨쳐 내고 고비를 벗어나 굳건해지며 완전한 회복을 향하고 있음을 알려 준다는 점에서 구원의 징후(σωτήρια), 곧 회복에 이로운 징후의 역할을 한다.
Ἀναμνηστικὰ, Quae in memoriam reducunt signa, eam, quae antecessit, sanitatem in memoriam reuocant: Cuius cognitio, vel eo nomine necessaria est, quod quantum, à priore integritate, natura deflexerit, quantum constitutioni naturali decesserit, quarum rerum, & quanta sit opus instauratione, & an institui possit, aut tentari omnino aliqua amissi restitutio, correctioque lapsuum naturae & erratorum, admonet.
회고적 징후(ἀναμνηστικά), 곧 기억을 되살리는 징후는 이전의 건강을 상기시킨다. 이전의 건강을 알아야 하는 까닭은 적어도 다음과 같다. 자연이 과거의 온전함에서 얼마나 벗어났는지, 타고난 구성에서 얼마나 잃었는지, 무엇을 얼마나 회복해야 하는지, 잃은 것을 되찾고 자연의 쇠퇴와 잘못을 바로잡는 일을 시작하거나 조금이라도 시도할 수 있는지를 알려 주기 때문이다.
Τῶν νοσωδῶν, morbidorum, eadem est ratio: Διαγνωστικὰ demonstratiua, natos iam in corporibus, & actu infestantes morbos proferunt. Προγνωστικὰ praesagientia, aptitudinem, propensionemque ad morbos, in corporibus neutris, aut aliquando erupturas quae sensim gignuntur aegritudines: in aegris & iam affectis aut morbi prorogationem, aut interitum praemonstrant.
질병의 징후도 같은 방식이다. 진단적 징후는 몸에 이미 생겨 실제로 해를 끼치는 질병을 드러낸다. 예후적 징후는 건강과 질병의 중간에 있는 몸에서는 병들기 쉬운 상태와 질병으로 기우는 경향, 또는 서서히 생겨나 언젠가 드러날 질환을 예고한다. 병자나 이미 병든 사람에게서는 질병의 지속 또는 죽음을 미리 보여 준다.
Sunt enim duorum generum. Alia in neutris obseruantur corporibus, iis nimirum, quae nullius adhuc actionis laesionem euidentem, nullamue, quae officiat actionibus, noxam percipiunt: alia in aegris. Illa vt Galenus inquit, οὐδετέραν δηλοῦσι διάθεσιν, προαγγέλλουσι δὲ νόσον· καὶ ἐστὶ τὴν ἰδέαν ἐν τῷ μεταξύ, τῶν τοῖς ὑγιαίνουσι καὶ τοῖς νοσοῦσι συμβαινόντων, id est, neutram declarant, exquisite affectionem, morbum vero praenunciant, & medium quiddam habent inter ea, quae aegris & sanis accidunt: haec genere ὀλέθρια, exitiosa, sunt, & vel mortem praenunciant, quando natura languet & deficit; vel morbi durationem suppetunt naturae vires, vt tolerare morbum aliquamdiu possit.
예후적 질병 징후에는 두 종류가 있다. 한 종류는 중간 상태의 몸, 곧 아직 어느 기능에서도 뚜렷한 손상이나 기능을 방해하는 해를 느끼지 않는 몸에서 관찰되고, 다른 종류는 병자에게서 관찰된다. 앞의 것에 대하여 갈레노스는 말한다. “어느 쪽 상태도 드러내지 않으나 질병을 예고하며, 그 형태는 건강한 사람에게 생기는 것들과 병자에게 생기는 것들 사이에 있다.” 곧 저자의 라틴어 풀이로는, “어느 쪽 상태도 정확하게 드러내지 않지만 질병을 예고하며, 병자와 건강한 사람에게 일어나는 것들 사이의 어떤 중간적인 성격을 지닌다.” 뒤의 것들은 해로운 징후(ὀλέθρια)에 속한다. 자연이 약해져 쇠할 때에는 죽음을 예고하고, 자연의 힘이 얼마 동안 질병을 견딜 만큼 남아 있을 때에는 질병의 지속을 예고한다.
Prioris generis quaedam, ex eorum sunt numero, quae secundum naturam se habent, &, non tota substantia, sed sola qualitate, aut quantitate, aut tempore, eduntur vel apparent, à sua euariant natura & origine. Quaedam, tota quidem substantia recedunt à natura, & eorum comprehenduntur genere, quae morbis adesse consueuerunt, sed infirmiora sunt multo morborum indiciis.
앞의 종류에 속하는 어떤 것들은 자연에 맞는 상태를 유지하는 것들의 무리에 속한다. 이것들은 실체 전체가 아니라 성질이나 양, 또는 배출되거나 나타나는 시점에서만 본래의 성질과 기원에서 벗어난다. 다른 것들은 실체 전체가 자연에서 벗어나, 질병에 흔히 동반되는 것들의 부류에 속하지만, 질병을 가리키는 증거로서는 훨씬 약하다.
Ἀναμνηστικὰ signa memoriam refricantia, amotam iam, & praeteritam inualetudinem memoriae subiiciunt: quae considerare eo prodest, quod collata διαγνωστικοῖς, demonstratiuis, praesentium morborum, certiorem morborum ipsorum cognitionem faciunt, & saepe primos fontes eorundem commonstrant. οὐδέτερα, neutra, nec de praesenti, vel sanitate, vel valetudine, nec de impendente, & secutura, certi aliquid perhibent aut confirmant, sed prorsus ἀμφίβολα καὶ ἀμφοῖν δηλωτικὰ: ambigua sunt, & amborum indicia.
기억을 다시 불러내는 회고적 징후는 이미 물러가 지나간 질환을 상기시킨다. 이를 고찰하면 유익한 까닭은 현재 질병의 진단적 징후와 비교함으로써 그 질병 자체를 더욱 확실히 알 수 있고, 흔히 그 질병의 최초 원천까지 드러내기 때문이다. 중립적 징후는 현재의 건강이나 질병에 관해서도, 임박하거나 뒤따를 상태에 관해서도 확실한 무엇을 증언하거나 확인하지 않는다. 그것들은 전적으로 모호하여 두 상태 모두를 가리키는 표지이다.
At τῶν νοσερῶν morbidorum, tam διαγνωστικῶν, demonstratiuorum, quam προγνωστικῶν, praesagientium, alia παθογνωμονικὰ sunt, alia συνεδρεύοντα, vel συνεζευγμένα alia κρίσιμα, vel κριτικὰ συμπτώματα: alia sunt vitium seu morbum indicantia, alia assidentia vel annexa alia iudicatoria symptomata.
그런데 질병의 징후에는 진단적인 것과 예후적인 것 모두에서, 병을 식별하게 하는 징후(παθογνωμονικά), 곁에 함께 있거나 결합된 징후(συνεδρεύοντα, συνεζευγμένα), 그리고 위기 전환을 판정하는 증상(κρίσιμα, κριτικὰ συμπτώματα)이 있다. 다시 말해 결함이나 질병을 가리키는 징후, 동반되거나 덧붙는 징후, 그리고 판정적 증상이다.
Differunt enim haec. Παθογνωμονικὰ pathognomonica seu morbum indicantia, siue propria vni morbo sint, siue communia pluribus, sed certius propria, & cum morbo ipso nascuntur, promuntque atque exerunt sese mox, inter principia, vbi erumpit ille, ac sentitur, & essentiam morbi (vt ita dicam) constituunt ac declarant, nec discedunt, nisi euulso & sublato morbo, cui nexu inseparabili cohaerent, tanquam causae, à qua fiunt ac dependent. Talia sunt in Pleuritide acuta febris, cum spirandi difficultate, tussi, & dolore lateris pungente. Galenus ita scribit, παθογνωμονικὰ ἀχώριστά ἐστι, καὶ ὡς ἄν τις φαίη τῆς τοῦ πάθους οὐσίας αὐτῆς συστατικά: Pathognomonica separari non possunt, & vt ita dicam, affectus essentiam constituunt.
이것들은 서로 다르다. 병을 식별하게 하는 징후는 한 질병에 고유할 수도 있고 여러 질병에 공통될 수도 있으나, 고유한 것이 더 확실하다. 이것은 질병 자체와 함께 생기고, 질병이 드러나 감지되는 초기부터 곧 모습을 나타낸다. 이를테면 질병의 본질을 이루고 드러내며, 질병이 뿌리 뽑혀 제거되지 않는 한 사라지지 않는다. 자신을 만들어 내고 자신이 의존하는 원인인 질병에, 분리할 수 없는 결속으로 붙어 있기 때문이다. 흉막염에서 급성 열병과 함께 호흡 곤란, 기침, 옆구리를 찌르는 통증이 나타나는 것이 이와 같다. 갈레노스는 이렇게 쓴다. “병을 식별하게 하는 징후는 분리할 수 없으며, 말하자면 그 상태의 본질 자체를 이루는 것들이다.” 곧 저자의 라틴어 풀이로는, “병을 식별하게 하는 징후는 분리될 수 없고, 말하자면 그 상태의 본질을 이룬다.”
Συνεδρεύοντα vel συνεζευγμένα, id est assidentia aut annexa, neque ea morbo necessitate cohaerent, vt separari nequeant, neque eius constituunt essentiam, sed mores constitutionemque morbi exprimunt: nimirum, an sit de genere ὀξέων, acutorum, vel κατοξέων, peracutorum, vel χρονικῶν, diuturnorum, vel εὐήθων, mitium seu benignorum, aut κακοήθων, malignorum seu immitium, quanta vitae pericula, quaque vehementia intentet, an sit solutu extirpatuque facilis, an vero rebellis ac contumax & de termino exituque praemonent, vtrum cito desiturus sit morbus, materia ad expulsionem maturata, an vero perduraturus aliquamdiu, & atrocius infestaturus: &, si perseueraturus est, an naturae vires suffecturae morbi violentiae, & valiturae eo vsque, donec noxium omne depellant, an vero, ante materiae maturationem, collapsurae atque interiturae sint, qualis sit futura crisis, bona, vel mala, integra, vel imperfecta.
곁에 함께 있거나 결합된 징후는 질병과 반드시 분리할 수 없을 만큼 필연적으로 붙어 있지도 않고, 질병의 본질을 이루지도 않는다. 오히려 질병의 성격과 구성을 드러낸다. 곧 그것이 급성인지, 극급성인지, 만성인지, 온순하고 양성인지, 악성이고 사나운지, 생명에 얼마나 큰 위험을 얼마나 격렬하게 가하는지, 쉽게 풀리고 뿌리 뽑히는지 아니면 완강하게 저항하는지를 드러낸다. 또 질병의 끝과 결과를 예고한다. 질료가 배출될 만큼 성숙하여 질병이 곧 그칠 것인지, 아니면 얼마 동안 지속되며 더 심하게 괴롭힐 것인지, 계속된다면 자연의 힘이 질병의 폭력을 감당하여 해로운 것을 모두 몰아낼 때까지 버틸 것인지, 아니면 질료가 성숙하기 전에 무너져 소멸할 것인지, 그리고 앞으로의 위기 전환이 좋을지 나쁠지, 완전할지 불완전할지를 알린다.
Et, vel cum ipso simul irruunt, vel primum insultum aliquanto post consequuntur, atque ἐπιφαινόμενα, id est, aut sequentia, aut post apparentia nuncupantur: vel nonnunquam toto morbi tempore, nec comparent, neque accedunt, sed emanent. Non enim, lege necessaria, morbo annexa sunt, neque ex morbi essentia, prodeunt & manant: Cuiusmodi sunt signa ἐνδεικτικὰ πέψεως, ἢ ἀπεψίας, quae indicant coctionem aut cruditatem, in sputo, vrinis, sudoribus, excretionibus alui, aliaque salutem significantia, mutationemue in melius, aut interitum, & deiectionem virium, quae θανάσιμα, & θανατώδεα, lethalia & mortifera, vocantur.
이 징후들은 질병 자체와 함께 갑자기 나타나기도 하고, 첫 발작보다 조금 뒤에 뒤따르기도 한다. 그래서 뒤이어 나타나는 것들(ἐπιφαινόμενα), 곧 뒤따르거나 나중에 드러나는 것들이라고 부른다. 또는 질병이 지속되는 내내 전혀 나타나거나 덧붙지 않고 끝내 없기도 한다. 필연적인 법칙에 따라 질병에 결부되는 것도 아니고 질병의 본질에서 흘러나오는 것도 아니기 때문이다. 가래·소변·땀·대변의 배출에서 숙화 또는 미숙 상태를 보여 주는 징후가 이러한 종류이다. 또한 회복이나 호전을 뜻하는 다른 징후, 또는 죽음과 힘의 쇠퇴를 뜻하여 치명적이며 죽음을 가져오는 징후(θανάσιμα, θανατώδεα)라고 불리는 것들도 그러하다.
Signa coctionis nunquam, sub primum statim morbi principium, sese ostendunt, illud nimirum, quo primum morbi insultum, latitudine omni carentem intelligimus: sed posterius conspiciuntur, & primam totius morbi partem, quam etiam nomine principii, designamus, finiunt ac concludunt: Complectimur enim, prima morbi parte, spacium à prima inuasione, vsque ad illud tempus, quo euidentia, in excrementis, indicia coctionis apparent. Quare ad ἐπιφαινόμενα succedentia vel superuenientia, pertinent, sicut & mortis signa, quorum ortus ex iis est, quae succedunt principio morbi.
숙화의 징후는 질병이 막 시작되는 바로 그 순간에는 결코 나타나지 않는다. 여기서 그 순간이란 아무런 시간적 폭도 없는 최초의 발병을 뜻한다. 숙화의 징후는 그보다 뒤에 관찰되며, 우리가 ‘시작’이라는 이름으로도 부르는 질병 전체의 첫 부분을 끝맺는다. 질병의 첫 부분에는 최초의 발병에서 배설물에 숙화의 뚜렷한 표지가 나타날 때까지의 기간을 포함하기 때문이다. 그러므로 숙화의 징후는 뒤따르거나 나중에 나타나는 징후에 속한다. 죽음의 징후도 마찬가지로, 질병의 시작을 뒤따르는 것들에서 생겨난다.
Signa cruditatis cum primo morbi existunt principio, & quocunque, morbi tempore, sese promunt. Signa coctionis, quocunque, morbi tempore apparuerint, semper bona sunt. Nam morbi solutionem, haud ita multo post secuturam, ostendunt, tantoque ergo celeriorem restitutionem pollicentur, quanto maturius prodierint.
미숙 상태의 징후는 질병이 처음 시작될 때부터 존재하며, 질병의 어느 시기에든 나타난다. 숙화의 징후는 질병의 어느 시기에 나타나든 언제나 좋다. 머지않아 질병이 풀릴 것임을 보여 주기 때문이다. 그러므로 더 일찍 나타날수록 더 빠른 회복을 약속한다.
Τὰ ὀλέθρια, vel θανατώδεα μεγάλως ἐν τάχει· τὰ ἧττον ἐκείνων, χρονίως: exitiosa vel lethalia valde, iam iam imminentem: minus vero lethalia, post aliquod tempus, mortem aegro denunciant.
몹시 파멸적이거나 치명적인 징후는 빠른 죽음을, 그보다 덜한 징후는 시간이 지난 뒤의 죽음을 뜻한다. 곧 저자의 라틴어 풀이로는, 매우 해롭거나 치명적인 징후는 병자에게 바로 닥친 죽음을 알리고, 덜 치명적인 징후는 얼마 뒤의 죽음을 알린다.