전사 관례: 긴 s는 s로 표시하고, 행말 분철은 합친다. 인쇄 철자·약자·구두점은 가능한 한 보존한다. 반복되는 쪽머리·장서명·면수·캐치워드는 별도 원전 목록에 기록하며 산문으로 중복 번역하지 않는다.
원문
Trophonii duo fuerunt oracula. Vnum Thebis in Bœotia, quod cum consuluissent Thebani, aduersus Lacedæmones dimicaturi ad Leuctra, interea dum rem diuinam faciunt, seque ad sciscitandum solenni ritu præparant, gallos continuo cantu ἐπινίκιον, carmen triumphale, decantasse ipsis, annotatum est.
번역
트로포니오스의 신탁소는 두 곳이었다. 하나는 보이오티아의 테바이에 있었다. 테바이인들이 레욱트라에서 라케다이몬인들과 싸우기 전에 이곳에 문의하였을 때, 제사를 드리며 정해진 의례에 따라 신탁을 물을 준비를 하는 동안 수탉들이 끊임없이 울어 그들에게 ‘승리의 노래(ἐπινίκιον)’, 곧 개선가를 불러 주었다고 기록되어 있다.
원문
Alterum in Lebadia Bœotiæ claruit, vocatumque Iouis Trophonii oraculum. Fuit id in hiatu subterraneo tetro, & horrido, ad quem, vno & angusto recessu, scalis descensus patebat. Eò consulturos, magna cum difficultate, nudos, aut veste alba purpureave amictos descendere oportebat, placentisque Lemures demulcere ac placare, vt tuto & citra offensam Dæmonum, subire specum, ac reuerti liceret. Aliquot diebus ante ingressum illi corpore calida abluto inunctoque sacrificia peragebant, quæ Trophonio ipsi, liberisque & Saturno, Apollini Ioui cognomento Regi, Cereri, quam nutricem fuisse Trophonii affirmabant, solennia erant: deinde ad fontem λήθην, lethem, dictum ducebantur, vt, aqua inde hausta præteritorum omnium obliuiscerentur.
번역
다른 하나는 보이오티아의 레바디아에서 이름을 떨쳤으며, 제우스 트로포니오스의 신탁소라 불렸다. 그것은 어둡고 무시무시한 지하의 구렁에 있었고, 하나뿐인 좁은 통로를 통해 사다리로 내려갈 수 있었다. 신탁을 물으러 가는 사람들은 벌거벗거나 흰색 또는 자주색 옷을 입고 큰 어려움을 무릅쓰며 내려가야 하였다. 또한 과자로 망령들을 달래고 진정시켜, 정령들의 노여움을 사지 않고 무사히 동굴에 들어갔다 돌아올 수 있게 해야 하였다. 들어가기 며칠 전부터 따뜻한 물로 몸을 씻고 기름을 바른 다음, 트로포니오스 자신과 그의 자녀들, 사투르누스, 아폴론, 왕이라는 별칭을 지닌 유피테르, 그리고 트로포니오스의 유모였다고 하는 케레스에게 정해진 제사를 드렸다. 그 뒤 ‘망각(λήθην)’, 곧 레테라고 불리는 샘으로 인도되었다. 그 물을 마시고 과거의 모든 것을 잊게 하려는 것이었다.
원문
Ritus fere hi obseruabantur. Descensurus in antrum Trophonii, primum in vestibulo continuos aliquot dies morabatur, quod bono Genio, bonæque Fortunæ sacrum erat, cibis idoneis vescebatur, cum aliis in rebus caste se modesteque gerebat, tum quotidie lauacris calidis ex Hercinna fluuio expurgabatur, & rem sacram faciebat iis, quæ ante commemoraui, numinibus.
번역
대체로 다음과 같은 의례들을 지켰다. 트로포니오스의 동굴로 내려가려는 사람은 우선 선한 수호신과 좋은 운명의 여신에게 바쳐진 앞채에서 며칠 동안 계속 머물렀다. 알맞은 음식을 먹고 다른 일에서도 정결하고 절제 있게 행동하였으며, 날마다 헤르킨나강의 따뜻한 목욕물로 몸을 정화하고 앞서 말한 신들에게 제사를 드렸다.
원문
Ad singulas victimas præsto erat vates, & sacrificii viscera considerabat. Ex his perlustratis diligenter, descensurum, quo eum vultu, quo animo, placidone, beneuoloque an vero irato atque infesto, esset excepturus Trophonius, præmonebat.
번역
희생 제물마다 점술가가 곁에 있어 제물의 내장을 살폈다. 그것을 자세히 조사한 다음, 내려갈 사람에게 트로포니오스가 어떤 얼굴과 어떤 마음으로, 곧 온화하고 호의적으로 맞을지, 아니면 노하고 적대적으로 맞을지 미리 알려 주었다.
원문
Ea ipsa autem die, qua vorago subeunda erat, ad ingressum specus arietem, Agamede inuocato, immolabat, cuius viscera vates rursus scrutabatur. Si enim horum significata à prioribus discrepassent, quæ antecesserant, omnia irrita reddebant: Si congruissent, spe bona pergere ipsum iubebant.
번역
그 구렁에 들어가야 하는 바로 그날에는 동굴 입구에서 아가메데스를 부르며 숫양을 희생시켰고, 점술가가 다시 그 내장을 조사하였다. 그 내장의 징표가 앞선 것들과 어긋나면, 앞서 있었던 모든 것을 무효로 돌렸다. 서로 일치하면 좋은 희망을 품고 계속 나아가라고 명하였다.
원문
Priusquam irreperet in antrum, denuo noctu ad fluuium Hercinnam deducebatur, vbi duo eum pueri, ciuium filii, annos nati circiter tredecim, lauabant, & oleo oblinebant. Vocabant pueros illos ἑρμᾶς, id est, Mercurios. A fluuio, sacerdotes non rectà ad oraculi sedem, sed prius ad duos fontes, qui proxime coniuncti erant, ducebant, vt ex altero aquam hauriret, quæ memoriam omnium, quæ cogitarat & norat antea, aboleret, ceu litura inducta. Eam postquam biberat, simulacrum proferebatur à Dædalo fabrefactum, cuius inspiciendi nulli fiebat copia, nisi Trophonium adituro, iubebaturque, vt emissis id precibus veneraretur. Has vbi deblaterasset, ad oraculi sedem tendebat, tunica indutus linea, & vittis circa tunicam vinctus, atque eius loci subligatus crepida.
번역
동굴 속으로 기어들어가기 전에, 그는 밤에 다시 헤르킨나강으로 인도되었다. 거기서 시민의 아들인 열세 살가량의 소년 두 명이 그를 씻기고 기름을 발랐다. 이 소년들을 ‘헤르메스들(ἑρμᾶς)’, 곧 메르쿠리우스들이라고 불렀다. 강에서 나온 뒤 제사장들은 그를 곧장 신탁소로 데려가지 않고, 먼저 서로 가까이 붙어 있는 두 샘으로 인도하였다. 그중 하나의 물을 마시게 하여, 이전에 생각하고 알았던 모든 것의 기억을 마치 덧칠하여 지우듯 없애려는 것이었다. 그 물을 마시고 나면 다이달로스가 만든 신상을 내보였는데, 트로포니오스에게 가려는 사람 외에는 아무도 그것을 볼 수 없었다. 그는 소리 내어 기도하며 그 신상을 경배하라는 명령을 받았다. 그 기도들을 지껄이고 나면 아마포 속옷을 입고, 그 위에 띠를 두르고, 그 지방의 샌들을 동여맨 채 신탁소로 향하였다.