Cruditatis signa, & coctu elaboratuque difficilem materiam, & longiore tempore, perduraturum morbum, arguunt: &, quantum in ipsis est, non mortis periculo aegrum liberant, sed interitum accelerant: de vtrisque Hippocrates primo Epidem. Coctiones crisis celeritatem, salutis securitatem significant. Cruda vero & incocta, & quae in abscessus malos conuertuntur, crisium defectus, dolores, vel diuturnitatem, vel mortem, vel recidiuas ostendunt.
미숙 상태의 징후는 질료가 숙화되고 처리되기 어렵다는 것과 질병이 더 오래 지속되리라는 것을 나타낸다. 또 그 자체로는 병자를 죽음의 위험에서 벗어나게 하지 않고 오히려 죽음을 앞당긴다. 히포크라테스는 『유행병』 제1권에서 두 경우에 관하여 말한다. “숙화는 위기 전환이 빠르고 회복이 확실함을 뜻한다. 그러나 미숙하고 숙화되지 않은 것들과 나쁜 농양으로 바뀌는 것들은 위기 전환의 실패, 통증, 장기화, 죽음 또는 재발을 나타낸다.”
In Pleuritide συνεδρεύοντα, assidentia, sunt morbo propria (nam & horum, vt παθογνωμονικῶν, vt eorum, quae morbum aut vitium significant, alia propria sunt morbis, alia communia) quod dolor, aut ad hypochondria pertingit, aut ad clauiculas: quod in affecto aeger facilius decumbit latere, quam opposito: quod inter principia, expuit aliquid, aut nihil omnino, & sola vexatur sicca tussi. Crudissima enim est Pleuritis, in qua nihil expuitur. Nam eam, necesse est, inflammationem, & maturatu difficilem esse, & longius requirere tempus, quo emolliatur & praeparetur, in qua tanta est meatuum constrictio, vt nihil extra fundatur.
흉막염에서 그 질병에 고유한 동반 징후에는 통증이 갈비뼈 아래 부위나 쇄골까지 뻗는 것, 병자가 아픈 쪽으로 누울 때 반대쪽으로 누울 때보다 편한 것, 초기에 무엇인가를 뱉거나 전혀 뱉지 못하고 마른기침만으로 괴로워하는 것이 있다. 동반 징후도 병을 식별하게 하는 징후, 곧 질병이나 결함을 가리키는 징후와 마찬가지로, 어떤 것은 특정 질병에 고유하고 어떤 것은 여러 질병에 공통되기 때문이다. 아무것도 뱉지 못하는 흉막염이 가장 미숙한 상태이다. 통로가 심하게 수축하여 아무것도 밖으로 나오지 않는 염증은 성숙하기 어렵고, 부드러워져 준비될 때까지 더 긴 시간이 필요할 수밖에 없기 때문이다.
Secundum locum illa obtinet, in qua sanies tenuis eijcitur: tertium, in qua crassior: quartum, in qua, quae expuitur materia perfecte cocta est, alba, leuis, aequalis consistentia, nec humida nimis, nec inaequalis.
둘째 단계는 묽은 고름물이 배출되는 경우이고, 셋째는 더 걸쭉한 것이 배출되는 경우이다. 넷째는 뱉어 내는 질료가 완전히 숙화되어 희고 매끈하며 균일한 점도를 갖고, 지나치게 물기가 많지도 고르지 못하지도 않은 경우이다.
Tenue sputum coctionem quidem, sed debilem arguit. Impermixtum, & vel flauum vel rufum, haudquaquam bonum. Liuidum, aut aerugini simile, aut nigrum, perniciosissimum.
묽은 가래는 숙화를 나타내지만 그 작용이 약함을 뜻한다. 섞이지 않고 노랗거나 붉은 가래는 결코 좋지 않다. 납빛이거나 녹청과 비슷하거나 검은 것은 매우 해롭다.
Si ergo tertio quartoue die, excernetur materia cocta, non vltra diem septimum, producetur morbus: Si crudorum quodcunque, aut si nihil omnino egestum fuerit, longius extendetur tanto, quanto certiora cruditatis fuerint indicia, quandoque id, quod editur, à cocti forma longius abfuerit. Exemplum Pleuritidis illustre recitat tertio Epidemiorum Hippocrates.
따라서 셋째 날이나 넷째 날에 숙화된 질료가 배출되면 질병은 일곱째 날을 넘어 지속되지 않을 것이다. 미숙한 것 가운데 무엇인가가 배출되거나 전혀 아무것도 배출되지 않았다면, 미숙 상태의 증거가 더 확실할수록, 그리고 배출되는 것이 숙화된 형태에서 더 멀리 떨어져 있을수록 질병은 더 오래 지속될 것이다. 히포크라테스는 『유행병』 제3권에 흉막염의 두드러진 사례를 들고 있다.
Κρίσιμα vel κριτικὰ, iudicatoria, signa, sua natura Symptomata sunt: quatenus vero luctam, conflictumque naturae cum morbo, & eam, quae hoc è vestigio certamen consequitur, mutationem ostendunt, signorum vim praestant. Talia sunt sudores, sanguinis fluxus, rigores, alui profluuium, vomitus, dolor capitis repente inuadens, difficultas spirandi praeter rationem, & vehemens cordis morsus, hypochondria citra dolorem extenta, vigiliae plurimae, delirium, nox absque ratione molesta, accessio anticipans, lacrymae inuoluntariae, neque ex affectis extillantes oculis, nec tristicia expressae, rubor faciei: labrum inferius agitatum, lucida, vel obscura, & tenebrosa quaedam oculis obuersantia, anhelitus difficiles, malae nasusue derepente rubescentes, Parotides, aliiue abscessus, ex affluxu agitatorum à natura humorum, & decumbentium ad articulos, & similia.
크리시마 또는 크리티카(κρίσιμα, κριτικά), 곧 위기 전환을 판정하는 징후는 그 자체의 성질로는 증상이다. 그러나 자연과 질병의 싸움과 충돌, 그리고 그 싸움 직후에 뒤따르는 변화를 보여 준다는 점에서는 징후의 역할을 한다. 이에 속하는 것은 땀, 출혈, 오한, 설사, 구토, 갑자기 닥치는 두통, 까닭을 알 수 없는 호흡 곤란, 심장의 심한 찌르는 통증, 통증 없이 팽팽해진 갈비뼈 아래 부위, 심한 불면, 섬망, 뚜렷한 이유 없이 괴로운 밤, 평소보다 앞당겨진 발작, 눈의 병이나 슬픔 때문에 생긴 것이 아닌 저절로 흐르는 눈물, 얼굴의 붉어짐, 떨리는 아랫입술, 눈앞을 어른거리는 밝거나 어둡고 캄캄한 것들, 힘든 호흡, 갑자기 붉어지는 뺨이나 코, 귀밑샘의 부종 또는 다른 농양이다. 이런 농양은 자연에 의해 동요한 체액이 흘러들어 관절 부위 등에 내려앉아서 생기며, 이와 비슷한 것들도 여기에 속한다.
Ceterum, sub primum morbi accessum, haec aegrum non corripiunt, illis principiis duobus, quorum alterum, in tertium vsque diem profertur; alterum, tota morbi parte prima definitur, non raro occupant: nonnunquam in αὔξησιν aut ἀκμὴν, incrementum aut vigorem, morborum incidunt, natura, aut praemetiente, atque experiente vires suas, aut omni conatu, in morbi expulsionem incumbente.
그러나 이것들은 질병의 최초 침입 순간에는 병자를 덮치지 않는다. 두 가지 의미의 시작 기간, 곧 하나는 셋째 날까지 이어지는 기간이고 다른 하나는 질병의 첫 단계 전체로 정해지는 기간에는 드물지 않게 나타난다. 때로는 질병의 증가기 또는 절정기(αὔξησις, ἀκμή)에 나타나기도 한다. 이때 자연은 자기 힘을 미리 가늠하고 시험하거나, 온 힘을 다해 질병을 몰아내는 데 몰두하고 있다.
Idcirco, non eodem modo, vt coctionis signa salutem semper, aut securitatem spondent. Verum vbi ad coctum iam, maturatumque morbum accedunt, superatum à natura morbum, mox cessurum atque abiturum, & sanitatem redituram confirmant.
그러므로 이 징후들은 숙화의 징후와 같은 방식으로 언제나 회복이나 안전을 보장하지는 않는다. 그러나 이미 숙화되어 성숙한 질병에 덧붙어 나타나면, 자연이 질병을 이겼으며 곧 질병이 물러나 사라지고 건강이 돌아오리라는 것을 확인해 준다.
Si crudum adhuc morbum, ante maturationem, praeoccupant, crisin non bonam designant, quae scilicet, aut in perniciem agat aegrum, aut morbum proroget, parte materiae excussa atque euacuata, parte relicta, & ne quidem attracta. Praegrauari enim, atque infirmari naturam, crudae materiae copia, irritarique onere, vt exonerationem sui tentet, priusquam exquisite subactae ac praeparatae materiae dominetur, indicant.
질병이 아직 미숙한데 성숙에 앞서 이 징후들이 나타나면, 좋지 않은 위기 전환을 뜻한다. 병자를 파멸로 몰아가거나, 질료의 일부만 떨쳐 내어 비우고 다른 일부는 끌어내지도 못한 채 남겨 두어 질병을 연장하는 전환이다. 이는 미숙한 질료가 많아 자연이 짓눌리고 약해져 있으며, 그 무게에 자극받아 질료를 충분히 다스리고 준비하여 지배하기도 전에 자기 짐을 덜어 내려 시도한다는 것을 나타낸다.
Quod si natura, per sese languida est & eneruis, mox hoc violento amplius debilitata conatu, sub onere residuorum humorum, concidit, atque extinguitur: Si viget valetque, etsi affligitur grauiter, tamen renititur morbo, donec vincat, nisi frangatur diuturnitate, & succumbat priusquam consequatur in materiam infestantem dominium.
자연이 본래 약하고 힘이 없으면, 이 격렬한 시도로 더욱 약해져 남은 체액의 무게 아래 곧 무너져 소멸한다. 자연이 강건하고 힘이 있으면 심하게 시달리더라도 이길 때까지 질병에 맞선다. 다만 오랜 지속으로 힘이 꺾여, 해를 끼치는 질료를 지배하기 전에 굴복하는 경우는 예외이다.
Ergo, quae hactenus commemorata sunt signorum genera, discrepant inter se natura, significatis, & tempore ortus sui, seu inuasionis.
따라서 지금까지 말한 징후의 종류들은 성질, 뜻하는 바, 그리고 생겨나거나 닥치는 시기에서 서로 다르다.
Παθογνωμονικὰ, quae vitium aut morbum significant, eo existunt momento, quo morbus ipse, ex morbi propagata essentia, & ipsi ita agglutinata, vt nequeant diuelli aut seiungi, & morbi ideam referunt.
병을 식별하게 하는 징후, 곧 결함이나 질병을 가리키는 징후는 질병 자체가 생기는 바로 그 순간에 존재한다. 질병의 본질에서 생겨 나와 떼거나 나눌 수 없을 만큼 질병에 붙어 있으며, 질병의 형태를 나타낸다.
Συνεδρεύοντα, assidentia, aut sub accessionem morbi primam erumpunt, aut, sequentibus duobus principiis, comitantur morbum: ita tamen, ne eius principii, quo prima morbi pars continetur, excedant limites, & quae sit totius morbi constitutio conditioque, quem sit habiturus finem atque exitum, aperiunt.
동반 징후는 질병이 처음 닥칠 때 나타나거나 그 뒤의 두 시작 기간에 질병을 따라 나타난다. 다만 질병의 첫 단계를 포함하는 시작 기간의 경계를 넘지는 않는다. 이것들은 질병 전체의 구성과 상태가 어떠하며, 어떤 끝과 결과를 맞을지를 드러낸다.
Κρίσιμα, iudicatoria, primo morbi principio nunquam, secundo, tertioue, aut augescente, vel in vigore consistente morbo, frequenter inuadunt, subitasque mutationes praecedunt.
판정적 징후는 질병의 첫 번째 시작 순간에는 결코 나타나지 않는다. 두 번째나 세 번째 시작 기간, 또는 질병이 증가하거나 절정에 머무를 때 자주 나타나며, 갑작스러운 변화에 앞선다.
Distinximus signorum genera. Sed, ex quibus sint petenda rebus, quaeris? Galenus, in libro locorum affectorum, sex commonstrat fontes, ex quibus signa omnia, ceu riuulos deducit. Accidentia, actiones laesas, excrementorum qualitates, tumores praeter naturam, dolores, colores partium, aut corporis vniuersi. In Arte parua, hos fontes in quinque contrahit capita: Alterationes, praeter naturam accidentium subiectorum sensibus, vt magnitudinis, coloris, figurae, numeri, partium situs, duritiei, mollitiei, caloris, frigoris, & cetera: Laesas actiones, exeuntia, dolores, tumores praeter naturam.
지금까지 징후의 종류를 구별하였다. 그렇다면 어떤 것들에서 징후를 얻어야 하는가? 갈레노스는 『병든 부위에 관하여』에서 여섯 원천을 보여 주고, 모든 징후를 거기서 개울처럼 끌어낸다. 우유적 성질, 손상된 기능, 배설물의 성질, 자연에 반하는 부종, 통증, 그리고 특정 부위나 몸 전체의 색이다. 『소의술』에서는 이 원천들을 다섯 항목으로 줄인다. 첫째는 감각의 대상이 되는 우유적 성질에 생기는 자연에 반하는 변화로서, 크기·색·형태·수·부위의 위치·단단함·부드러움·열·냉기 등의 변화이다. 나머지는 손상된 기능, 몸에서 나오는 것들, 통증, 자연에 반하는 부종이다.
Salubria paene, ex iisdem colligit fontibus, ex actionum integritate, ac perfectione, quae temperiei respondet, conueniente numero, figura, situ, magnitudine, εὐχροίᾳ, coloris bonitate, mediocria in duritie ac mollitie, exeuntibus. Alibi paucioribus haec generalibus complectitur.
건강의 징후도 거의 같은 원천에서 모은다. 혼합 상태에 상응하는 기능의 온전함과 완전함, 알맞은 수·형태·위치·크기, 좋은 빛깔(εὔχροια), 단단함과 부드러움의 적절한 중간 상태, 몸에서 나오는 것들이다. 다른 곳에서는 이것들을 더 적은 일반 항목으로 포괄한다.
Collatis igitur pluribus, & non ita multum variantibus Galeni locis, duos constituemus, de ipsius sententia, fontes, ex quibus omnia signorum discrimina, ceu riuulos deriuabimus. Signa fluunt, vel ex constitutione & habitudine, aut essentia (nominat enim Galenus οὐσίαν, essentiam) partium, vel ex annexis forinsecus.
그러므로 서로 크게 다르지 않은 갈레노스의 여러 대목을 비교하여, 그의 견해에 따라 두 원천을 세우겠다. 이 두 원천에서 모든 종류의 징후를 개울처럼 끌어내겠다. 징후는 신체 부위의 구성과 상태 또는 본질에서 나오거나, 외부에서 덧붙는 것들에서 나온다. 갈레노스 자신이 우시아(οὐσία), 곧 본질이라는 말을 쓰기 때문이다.