원문 대조 원고

R4-517-07

Virtus multipliciter pulsus variat. Robore ac tenore virtutis variante, & vel mediocriter se habente, vel incitato & intenso, vel diminuto, fiunt pulsus σφοδροὶ vehementes, ἀμυδροὶ debiles, σύμμετροι mediocres, & inter illos medii. Pressa velut grauataque virtus, aut nullo impedita onere, vigensque, τῶν ὁμαλῶν καὶ ἀνωμάλων, aequalium, & inaequalium, τεταγμένων καὶ ἀτάκτων, ordinate seu periodice, aut inordinate ferientium, discrimina gignit.

생명력은 여러 방식으로 맥박을 변화시킨다. 생명력의 강도와 지속 상태가 달라져 적당한 상태이거나, 자극받아 강해지거나, 줄어들면 강한 맥박, 약한 맥박, 적당하여 그 둘 사이에 있는 맥박이 생긴다. 생명력이 눌려 짓눌린 듯한 상태인지, 아무 짐에도 방해받지 않고 활발한 상태인지에 따라, 고른 맥박과 고르지 않은 맥박, 질서 있게 또는 주기적으로 뛰는 맥박과 무질서하게 뛰는 맥박의 차이가 생긴다.

R4-518-02

Ἀνωμαλία, inaequalitas, aut in vno deprehenditur pulsu, aut pluribus collatis inter se, quam συστηματικὴν, systematicam siue accumulatam seu collectiuam, vocat. Huius generis sunt διαλείποντες, deficientes, qui in serie pulsuum emanent, & non percipiuntur: παρεμπίπτοντες, intercidentes, qui, vbi quiescendum erat arteriae, post sui constrictionem, ex superfluo accedit: ⟦μυουρίζοντες, ἢ μύουροι ἐκλείποντες: 1593년판 대조에 따른 판독⟧, decurtati seu mutili deficientes à figura desinente in mucronem, qui continuo minuuntur, donec in perfectam finiantur ἀκινησίαν, motus inhibitione siue quiete: ⟦μύουροι παλινδρομοῦντες ἢ ἐπανερχόμενοι: 1593년판 대조에 따른 판독⟧, decurtati ac reciproci qui non prorsus deficiunt, sed repetunt ictus, aut eadem inchoatos vehementia, maiore, aut minore. Sequitur affectam virtutem & σπασμώδης conuulsorius, in cerebri affectibus, vt Phrenitide.

고르지 않음(ἀνωμαλία)은 한 번의 맥박에서 알아차릴 수도 있고 여러 맥박을 서로 비교하여 알아차릴 수도 있다. 뒤의 것은 체계적, 집합적 또는 누적적 불균등이라고 부른다. 이 부류에는 맥박의 연속에서 빠져 느껴지지 않는 누락 맥박, 동맥이 수축한 뒤 쉬어야 할 때 불필요하게 하나가 더 끼어드는 삽입 맥박이 있다. 또 끝이 뾰족해지는 모양 때문에 잘리거나 줄어들어 사라지는 맥박이라 불리는 것이 있는데, 계속 작아지다가 마침내 완전한 무운동, 곧 운동의 정지나 쉼으로 끝난다. 줄어들었다가 되돌아오는 맥박도 있다. 이것은 완전히 사라지는 것이 아니라 처음과 같거나 더 크거나 더 작은 강도로 다시 뛰기 시작한다. 또한 뇌의 질환, 이를테면 프레니티스에서는 생명력의 손상에 따라 경련성 맥박도 나타난다.

R4-518-03

Quae in corde & arteriis continentur, calori vitali permixta, faciunt discrimina duplicia. Primo, quoad quantitatem infusorum in arteriam, pulsum, aut πλῆρες plenum, aut vacuum κενὸν aut σύμμετρον, mediocrem. Secundo, quoad rhythmum (qui est analogia, seu proportio temporis, motus, & dilatationis, contractionisque arteriae ad tempus, quo quiescit) εὔρυθμον & ἄρρυθμον, concinnum, & inconcinnum: εὔρυθμος concinnus, ab exquisita & natiua temperie proficiscitur corporis: ἄρρυθμος seu παράρρυθμος fit aut ἑτερόρυθμος aut ἔκρυθμος, inconcinnus aut fit praeter rhythmum & proportionem interualli motus & quietis, aut rhythmum habet alienum, aut nullum retinet rhythmum, prout plus minusue, aut alienus redundat calor, aut deficit.

심장과 동맥 안에 담겨 생명의 열과 섞여 있는 것들은 두 가지 차이를 만든다. 첫째는 동맥으로 들어온 것들의 양에 따른 차이로, 충만한 맥박, 빈 맥박, 적당한 맥박이다. 둘째는 리듬에 따른 차이이다. 리듬이란 동맥이 움직여 팽창하고 수축하는 시간과 쉬는 시간 사이의 비례이다. 이에 따라 조화로운 맥박과 조화롭지 못한 맥박을 구별한다. 조화로운 맥박은 몸의 정확하고 타고난 혼합 상태에서 나온다. 조화롭지 못한 맥박은 움직임과 쉼 사이의 간격에 알맞은 리듬과 비례를 벗어나거나, 낯선 리듬을 갖거나, 리듬을 전혀 유지하지 못한다. 이는 열이 더 많거나 적게 넘치는지, 이질적인 열이 많은지, 또는 열이 모자라는지에 따른다.

R4-518-04

Organi σύστασις constitutio, quoad duritiem, ex frigore durante, aut tensione à Phlegmone: mollitiemue, aut constitutionem inter has mediam, discernit pulsum, durum σκληρὸν, mollem, μαλακὸν mediocrem σύμμετρον. Huius generis est κλονώδης, turbulentus seu vibratus, cum, constante virtute, arteria prae duritia attolli nequit.

기관의 구성은 굳게 하는 냉기나 염증으로 인한 긴장에서 생긴 단단함, 부드러움, 또는 그 둘 사이의 상태에 따라, 단단한 맥박·부드러운 맥박·적당한 맥박을 구별하게 한다. 이 부류에는 요동하는 맥박 또는 떨리는 맥박이라 불리는 것이 있다. 생명력은 안정되어 있는데 동맥이 너무 단단하여 들어 올려지지 못할 때 생긴다.

R4-519-02

Ab affecta virtute & organo, existunt differentiae pulsuum inaequalium, in vno motu, cum ἀνωμαλία, inaequalitas, percipitur, aut in vna arteriae micatione, & eadem parte, aut partibus diuersis. In vno ictu, & eadem arteriae parte, cum, sub vno digito, aliter incipiens arteriae micatio, aliter desinit, iniens cum vehementia, sensimque languescens: vel contra ab initio languidiore paulatim inualescens.

생명력과 기관이 손상되면 한 번의 운동 안에서도 고르지 않은 맥박의 차이들이 나타난다. 불균등이 동맥의 한 번의 박동에서 같은 부위에 감지되거나 서로 다른 부위들에 감지되기 때문이다. 한 번의 박동에서 동맥의 같은 부위를 한 손가락으로 짚었을 때, 박동이 시작할 때와 끝날 때가 다르다. 강하게 시작하여 차츰 약해지거나, 반대로 약하게 시작하여 점차 강해지는 것이다.

R4-519-03

Hinc pulsus ἀνισοταχεῖς, inaequaliter celeres seu dispares, qui motu sine intermissione procedente, & non titubante tardantur ab initio velociore, aut contra accelerant tardius inchoantes.

여기서 속도가 고르지 않거나 서로 다른 맥박이 생긴다. 운동이 중단되거나 흔들리지 않은 채 계속되면서도, 처음에는 빠르다가 느려지거나, 반대로 처음에는 느리다가 빨라지는 맥박이다.

R4-519-04

Δορκαδίζοντες caprisantes, qui in primo velut saltu impingentes, aut hallucinantes, mox, tanquam receptis viribus validius insurgunt & vigent, instar salientium caprarum, quae, postquam exilierunt, dum pendent in aere, sese incitant vehementius.

염소처럼 뛰는 맥박도 있다. 이것은 첫 도약에서 걸려 넘어지거나 비틀거리는 듯하다가, 곧 힘을 되찾은 듯 더 강하게 솟아 힘차게 뛴다. 염소가 도약한 뒤 공중에 떠 있는 동안 몸을 더욱 세차게 움직이는 모습과 같다.

R4-519-05

Δίκροτοι, bis ferientes, qui, geminato ictu, bis feriunt: hoc postremum fere duritiem arteriae, vt priora duo febrium feruores comitantur.

두 번 치는 중복 맥박(δίκροτοι)은 박동이 겹쳐 두 차례 친다. 마지막 것은 대체로 동맥의 단단함을 동반하고, 앞의 두 종류는 열병의 열기를 동반한다.

R4-519-06

Eiusdem generis sunt, μύουροι ἐπινεύοντες & περινεύοντες decurtati, vno in ictu innuentes & ⟦circinantes?⟧ in quibus, circa medium digitum, inserta in καρπῷ, brachiale manu, ictus intenduntur versus extrema vtrinque nutantes, tabescentibus ex inflammatione, aut alioquin emaciatis proprii.

같은 부류에는 한 번의 박동 안에서 고개를 끄덕이듯 하거나 둘레로 기우는, 끝이 가늘어지는 맥박들이 있다. 손목에 손을 대었을 때 가운데 손가락 부근에서는 박동이 강해지고, 양쪽 끝으로 갈수록 기우는 맥박이다. 이것들은 염증으로 쇠약해지거나 다른 이유로 여윈 사람들에게 고유하다.

R4-519-07

Organo & vitali calore affectis, aut recte constitutis, fiunt differentiae, quoad tempus motus: Velox ταχὺς, tardus βραδὺς, mediocris σύμμετρος. Quod quantitatem diductionis arteriae, multum ea distenta in latum πλατὺς latus, in longum μακρὸς longus, in profundum ὑψηλὸς altus, omnibus aequaliter auctis, id est, arteria dilatata aequali vehementia, secundum omnes dimensiones, μέγας magnus fit pulsus, minus distensa in latum στενὸς angustus, in longum βραχὺς breuis, in profundum ταπεινὸς humilis: secundum omnes dimensiones imminutis aequaliter, μικρὸς paruus euadit. Quoad quietis tempus, πυκνὸς frequens, ἀραιὸς rarus, σύμμετρος mediocris.

기관과 생명의 열이 손상되었는지 바르게 구성되었는지에 따라, 운동 시간에서는 빠른 맥박·느린 맥박·적당한 맥박의 차이가 생긴다. 동맥이 벌어지는 크기에서는, 가로로 많이 늘어나면 넓은 맥박, 세로로 많이 늘어나면 긴 맥박, 깊이 방향으로 많이 늘어나면 높은 맥박이다. 모든 방향이 고르게 커지면, 곧 동맥이 모든 차원에서 같은 강도로 팽창하면 큰 맥박이 된다. 가로로 덜 늘어나면 좁은 맥박, 세로로 덜 늘어나면 짧은 맥박, 깊이 방향으로 덜 늘어나면 낮은 맥박이다. 모든 차원이 고르게 줄면 작은 맥박이 된다. 쉬는 시간에 따라서는 잦은 맥박·드문 맥박·적당한 맥박으로 나뉜다.