전사 관례: 긴 s는 s로 표시하고, 행말 분철은 합친다. 인쇄 철자·약자·구두점은 가능한 한 보존한다. 반복되는 쪽머리·장서명·면수·캐치워드는 별도 원전 목록에 기록하며 산문으로 중복 번역하지 않는다.
원문
Ægyptii natura δεισιδαίμονες, μυστηριακοὶ, religiosi, mysteriorum curiosi & superstitiosi, semel dimoti à Patrum sanctorum per manus traditis sententiis, & exclusi ab intellectu atque vsu vero patefactionum diuinarum, religionem quandam consuerunt, ex commentis anilium terriculamentorum, somniis sacerdotum, ritibus vulgi superstitione effictis & coaceruatis, quibus mox magicæ artes, & præstigiarum multiplicia ludibria, accesserunt.
번역
이집트인들은 본래 ‘신들을 두려워하고 신비 의식에 마음을 쏟는 이들(δεισιδαίμονες, μυστηριακοί)’, 곧 종교심이 있고 신비 의식에 호기심이 많으며 미신적인 사람들이었다. 거룩한 조상들에게서 대대로 전해진 가르침에서 한번 벗어나고 하나님의 계시를 참되게 이해하고 사용하는 데서 멀어지자, 늙은 아낙네들의 겁주는 이야기와 사제들의 꿈, 그리고 민중의 미신으로 빚어지고 쌓인 의례들을 짜 맞추어 일종의 종교를 만들었다. 여기에 곧 마술과 갖가지 기만의 속임수가 더해졌다.
원문
Nec fuit vlla gens amentior & stolidior, nulla in Deum contumeliosior, tetrioris idololatriæ superstitione, quam Ægyptia: quæ eo dementiæ progressa est, vt non tantum Diaboli terriculamentis caperetur, & imposturis, sed & de terra nascentibus rebus numina assumeret, cæco furore, allia & cæpas veneraretur, & fœdissimas bestias, vt simias, in honore haberet ac precio, tanquam peculiaria numina, & formidaret has, atque extimesceret, concepta ex occasionibus leuissimis inanissima trepidatione, cultuque prosequeretur diuino, & offendi vetaret, sique offenderentur, placaret delinitas solennibus sacrificiorum ritibus.
번역
이집트 민족보다 더 미치고 어리석으며, 더욱 추악한 우상숭배의 미신으로 하나님을 더 모욕한 민족은 없었다. 그들은 광기가 극에 달하여 마귀가 겁주는 일과 사기에 사로잡히는 데 그치지 않았다. 땅에서 나는 것들을 신으로 삼고, 맹목적인 광기로 마늘과 양파를 숭배하며, 원숭이 같은 더없이 추한 짐승들을 특별한 신인 양 존중하고 귀하게 여겼다. 아주 사소한 계기로 지극히 헛된 두려움을 품어 그것들을 무서워하고 떨었으며, 신에게 드리는 예배로 받들고, 그것들의 심기를 거스르지 못하게 하였다. 혹시 심기를 거슬렀으면 정해진 제사의 의식으로 달래어 노여움을 풀었다.
원문
Tandem, cum, Apostolorum prædicatione, explicata ex his furoribus, liberataque fascino Diaboli, & ad veritatis conspectum cognitionemque esset perducta, non ita multo post, eadem, qua antea, leuitate, Christianæ fidei professione abiecta, in pristinos sese furores reiecit, reuersa velut ad vomitum: His hucusque hæsit intricata.
번역
마침내 그 민족은 사도들의 설교로 이 광기에서 빠져나와 마귀의 마력에서 해방되고, 진리를 보고 알도록 인도되었다. 그러나 그리 오래지 않아 이전과 똑같은 경솔함으로 그리스도교 신앙의 고백을 내던지고, 토한 것으로 되돌아가듯 예전의 광기 속으로 다시 뛰어들었다. 지금까지도 그 속에 얽매여 있다.
원문
Græci arguti natura, νοήμονες, εὑρετικοὶ, καὶ φιλόνεικοι intelligentes, inueniendi facultate præditi & contentiosi, & facundi, atque amantes, ac perquam cupidi, & studiosi nouarum & argutarum inuentionum, religionem turbarunt acumine & subtilitate disputationum, & doctrinam obruerunt ænigmatum, allegoriarum scite accommodatarum, venustarum imaginum ac picturarum, ingeniose excogitatis commentis, quibus velut prætensis nebulis, lux doctrinæ circumfusa & hebetata, sensim emarcuit initio, auidè arripientibus imperitis, quæ velut oculis cerni videbantur: paulo post extincta prorsus euanuit, relicto inanium fabellarum fumo, quem solum gens Græca, ante Apostolorum prædicationem, pro veræ doctrinæ luce amplexa est, ac sectata.
번역
그리스인들은 본래 영리하고 ‘총명하며, 고안하는 재주가 있고, 다투기를 좋아하는 이들(νοήμονες, εὑρετικοὶ, καὶ φιλόνεικοι)’, 곧 지적이며 발명의 능력을 갖추고 논쟁을 좋아하며 말솜씨가 좋았다. 새롭고 재치 있는 착상을 사랑하고 대단히 갈망하며 열심히 추구하던 그들은 논쟁의 예리함과 미묘함으로 종교를 어지럽혔으며, 수수께끼와 솜씨 있게 들어맞도록 만든 알레고리, 아름다운 형상과 그림들을 재치 있게 꾸며 내어 가르침을 뒤덮었다. 그런 것들이 안개처럼 앞을 가로막자 가르침의 빛은 둘러싸이고 흐려져 처음에는 차츰 시들었다. 무지한 사람들은 눈으로 볼 수 있을 듯한 것들을 탐욕스럽게 붙잡았다. 얼마 뒤 그 빛은 꺼져 완전히 사라지고 헛된 이야기들의 연기만 남았다. 사도들의 설교 이전에 그리스 민족은 오직 그것을 참된 가르침의 빛으로 끌어안고 따랐다.
원문
Post Apostolos, rursum constitutum ab his doctrinæ corpus Græci disputationum controuersiis referserunt, & discerpserunt.
번역
사도들 이후에 그리스인들은 사도들이 세워 놓은 가르침의 체계를 다시 논쟁거리로 가득 채우고 갈기갈기 찢었다.
원문
Fuit enim in prima Ecclesia, perpetuus quasi conflictus disputationum; cum petulantia ingenia, non contenta dogmatibus propagatis inde vsque ab Apostolis, alia certamina ex aliis subinde commouerent, & ex aliis quæstionibus detexerent alias, quibus Ecclesia, ceu procellis quibusdam impulsa & agitata, ruinam fecit tantam, vt plurimis gentibus tandem Mahometico furore correptis, & infectis, auulsisque à Christiana professione, reliquiæ ægre in vera certaque sententia, Dei adminiculo & ductu, sese confirmarint.
번역
초대 교회에서는 논쟁의 충돌이 끊이지 않다시피 하였다. 제멋대로인 정신들이 사도들에게서부터 줄곧 전해 내려온 교리들에 만족하지 못하고, 이 다툼에서 저 다툼을 거듭 일으키며 이 문제에서 또 다른 문제를 엮어 냈기 때문이다. 교회는 이런 것들에 폭풍을 맞듯 떠밀리고 흔들려 막대한 파괴를 겪었다. 마침내 수많은 민족이 무함마드교의 광기에 사로잡혀 물들고 그리스도교의 신앙 고백에서 떨어져 나간 뒤, 남은 이들은 하나님의 도움과 인도로 겨우 참되고 확실한 가르침에 자신을 굳게 세울 수 있었다.