Ἀλλοίωσις παρὰ φύσιν, alteratio praeter naturam, fit in coctionibus aberrantibus, cum calor vel acrior est, & vrentior iusto, vel hebetior ac remissior, aut per sese, ac sua natura, aut respectu materiae, in quam incumbit ac agit.
자연에 어긋나는 성질 변화는 잘못된 소화 과정에서 생긴다. 열 자체의 본성으로 보든, 열이 작용하는 질료와의 관계로 보든, 열이 적정 수준보다 더 자극적이고 더 잘 태우거나, 반대로 더 둔하고 약할 때이다.
Μεταβολὴ παρὰ φύσιν, mutatio praeter naturam, accidit humoribus, & in ipsa nutritione, & ante nutritionem, intra, vel extra venas, cum mutatur humoris substantia in speciem alienam à natura & non vsui futuram corpori: idque perficitur, vel ab alieno calore solo, in humore, aut non vitioso, aut qualitatibus degenere, intra vel extra venas: vel à natiuo, aut in humore vitioso & tali, qui ad habitudinem naturalem & corporis vsum, nulla emendatione reduci potest, intra venas: vel non tali aliquo, aut etiam non vitioso, sed extra venas, in locum aliquem, praeter naturam detruso: vel ab vtroque calore in vtrouis humore.
자연에 어긋나는 실체 변화는 영양이 이루어지는 중에도 그 전에도, 정맥 안에서도 밖에서도 체액에 생긴다. 체액의 실체가 자연과 어긋나고 몸에 쓸모가 없을 형상으로 바뀔 때이다. 이는 이질적인 열만으로 이루어지기도 한다. 그 경우 정맥 안팎에서 아직 나쁘지 않은 체액이나 성질상 변질된 체액이 대상이 된다. 또는 타고난 열에 의해 이루어지기도 한다. 이때는 정맥 안에 있으면서 어떤 교정으로도 자연적 상태와 몸의 용도로 돌이킬 수 없을 만큼 나쁜 체액이 대상이 되거나, 그 정도는 아니거나 아예 나쁘지 않더라도 정맥 밖의 어떤 장소로 부자연스럽게 밀려난 체액이 대상이 된다. 또는 어느 쪽 체액에서든 두 열이 함께 작용하기도 한다.
Huius ergo μεταβολῆς παρὰ φύσιν, mutationis praeter naturam, tres sunt differentiae. Prima est corruptio caloris natiui, in humido proprio, ab alieno & extraneo effecta calore, quam σῆψιν vocant, & σηπεδόνα, putrefactionem seu putredinem, cum humor, vel integer, & secundum naturam se habens, vel iam affectus vitio aliquo, in suo, & à natura determinato loco, vel, extra hunc, in alieno, à calore circumuentus alieno & extraneo, vel dissoluitur prorsus, ac dissipatur, vel in humoris alieni, aut alterius rei, praeter naturam, speciem conuertitur. In hac mutatione, nulla est natiui caloris actio, sed tota absoluitur & completur ab alieno calore, qui est praeter naturam, & igneus, ac diuellit, dissipat, & destruit mixtum, sicut contra natiuus idem sustentat, tuetur, & conseruat.
그러므로 이 자연에 어긋나는 실체 변화에는 세 가지 차이가 있다. 첫째는 고유한 습기 안의 타고난 열이 이질적이고 외래적인 열에 의해 손상되는 것으로, 이를 셉시스(σῆψις) 또는 세페돈(σηπεδών), 곧 부패라고 부른다. 체액이 온전하고 자연에 맞는 상태에 있든 이미 어떤 결함을 지녔든, 자연이 정한 자기 자리에서든 그 밖의 낯선 자리에서든, 이질적이고 외래적인 열에 둘러싸이면 완전히 풀려 흩어지거나 다른 체액 또는 자연에 어긋나는 다른 사물의 형상으로 바뀐다. 이 변화에서는 타고난 열의 작용이 전혀 없다. 자연에 어긋나는 불 같은 이질적 열이 전부 수행하고 완성하며, 혼합체를 찢고 흩어 해체한다. 이와 반대로 타고난 열은 같은 혼합체를 지탱하고 보호하며 보존한다.
Altera est, quam Galenus dicit esse ἡμιμόχθηρον μεταβολήν, semiprauam mutationem, & vocant ἐκπύησιν seu suppurationem, cum calor natiuus fortis est, & valet, sed humorem adipiscitur intra vasa, qui ob magnitudinem vitii & maliciae, nulla coctione ita emendari potest, vt fiat vtilis ad nutritionem: aut cum bonus, & nulli vitio obnoxius humor, elapsus definitis ac destinatis à natura sedibus, ac limitibus, incipit occupari, & corrumpi ab alieno, sed corruptionem impedit, vi & efficacia sua natiuus calor. Tales humores non protinus destituit, & alieno calori occupandos relinquit, calor natiuus: sed cum vigeat, experitur contra alienum vires suas hunc inde elisurus, & prohibiturus corruptionem; & vtrumque ad vsum aliquem conuersurus, iusta elaboratione. Quod cum assequi nequeat: impeditus in hoc quidem, conditione alieni & à natura discrepantis loci, in quem, praeter naturam, humor deuolutus est, &, lucta cum calore alieno: in illo autem, tabe & vitio, quod humori inest, & aduersatur ac repugnat actioni caloris: inducit tamen vtrique speciem, quam accommodatissimam expulsioni & quoad eius fieri potest, naturali similem, vt sine offensione insigni, sineque detrimento, eiiciatur. Habet enim semper aliquid coctionis haec mutatio, etsi scopum, ad quem natura tendit, assequi non potest.
둘째는 갈레노스가 절반쯤 그릇된 변화라고 하며, 사람들이 에크피에시스(ἐκπύησις), 곧 곪음이라고 부르는 것이다. 타고난 열이 강하고 건강하지만 혈관 안에서 만난 체액의 결함과 나쁨이 너무 커서, 어떤 소화로도 영양에 유용하도록 고칠 수 없는 경우가 이에 속한다. 또는 좋고 아무 결함도 없는 체액이 자연이 정한 자리와 경계를 벗어나 이질적 열에 점령되어 부패하기 시작하지만, 타고난 열이 자기 힘과 효능으로 그 부패를 막는 경우도 그렇다. 타고난 열은 이런 체액들을 곧바로 버리고 이질적 열이 차지하도록 내버려 두지 않는다. 힘이 왕성하므로 이질적 열에 맞서 자기 힘을 시험하여 그것을 밀어내고 부패를 막으려 하며, 두 경우의 체액을 적절하게 처리하여 어떤 용도로 돌리려 한다. 그러나 그 목적을 이루지는 못한다. 뒤의 경우에는 체액이 부자연스럽게 흘러 들어간 낯설고 자연에 맞지 않는 장소의 조건과 이질적 열과의 싸움이 방해한다. 앞의 경우에는 체액 안의 부패와 결함이 열의 작용에 맞서 저항한다. 그래도 타고난 열은 양쪽 모두에 가능한 한 배출에 알맞고 자연적인 것과 비슷한 형상을 부여하여, 큰 해나 손상 없이 밖으로 내보내게 한다. 이 변화에는 언제나 얼마간의 소화가 들어 있기 때문이다. 비록 자연이 향하는 목표에 이를 수는 없더라도 그렇다.
Tales sunt mutationes, quibus, qui in abscessibus & vlceribus continentur, humores vertuntur in pus laudabile, album, crassum, aequale, leue, non foetidum, & qui in venis excoquuntur humores putridi, in excrementum puri simile ex quo est sedimen in vrinis album, leue, aequale, pyramidis figura conglobatum in acumen, post febres maxime. Fit enim in febribus analogos suppurationi vlcerum, velut interior suppuratio, cum natura vincens humorem putredini obnoxium non prorsus destituit, sed subactum coquit aliquantulum, exaequat & excutit. Et verissima ac certissima putridarum febrium distinctio petitur ex ipsa humorum natura & his tribus gradibus τῶν παρὰ φύσιν μεταβολῶν, non naturalium mutationum.
이런 변화로 농양과 궤양 안의 체액은 좋다고 평가되는 고름으로 바뀐다. 그것은 희고 걸쭉하며 균일하고 매끈하며 악취가 없다. 정맥 안에서 소화되는 부패한 체액은 고름과 비슷한 찌꺼기로 바뀐다. 여기서 특히 열병 뒤에 소변 속의 희고 매끈하고 균일한 침전물이 생기며, 피라미드 모양으로 뭉쳐 끝이 뾰족해진다. 열병에서는 궤양의 곪음에 상응하는 일종의 내부 곪음이 일어나기 때문이다. 우세한 자연이 부패할 수 있는 체액을 완전히 버리지 않고, 다스린 뒤 얼마간 소화하여 고르게 하고 털어 내는 것이다. 부패성 열병의 가장 참되고 확실한 구별은 체액 자체의 본성과 이 세 단계의 비자연적 변화에서 얻는다.
Tertia differentia componitur ex vtraque praecedente simplici: & varia est, & multiplex, prout calor alteruter, natiuus vel alienus, plus minusue, aut viget, aut languet altero, & materia est, aut deterior ac contumacior, aut melior & obsequentior calore natiuo. Haec mutationum discrimina considerari necesse est.
셋째 종류는 앞의 두 단순한 변화가 합쳐진 것이다. 타고난 열과 이질적 열 가운데 어느 쪽이 다른 쪽보다 더 강하거나 약한지, 또 질료가 더 나쁘고 완강한지 아니면 더 좋고 타고난 열에 잘 따르는지에 따라 다양하고 여러 갈래로 나타난다. 이러한 변화의 차이들을 반드시 고려해야 한다.
Voco itaque περιττώματα παρὰ φύσιν, excrementa non naturalia, sola qualitate, ea quae ἀλλοίωσις παρὰ φύσιν, alteratio non naturalis, gignit: & toto genere παρὰ φύσιν, praeter naturam, nomino quae parit & producit ἡ παρὰ φύσιν μεταβολή, non naturalis mutatio.
그러므로 나는 비자연적 성질 변화가 낳는 것들을 오직 성질에서만 비자연적인 찌꺼기라고 부른다. 그리고 비자연적 실체 변화가 낳고 만들어 내는 것들을 종류 전체에서 자연에 어긋나는 찌꺼기라고 부른다.
Horum quaedam, prorsus sunt aliena à natura, vt differentiae corruptorum putredine humorum, καὶ σηπεδονωδῶν μιασμάτων, ἢ σπερμάτων, pollutionum putridarum aut seminum in febribus, & ἰχώρων καὶ ῥυπῶν, humiditatum superfluarum & sordium, in vlceribus, vulneribus, fracturis, contusionibus, quas simplex, vera, & absoluta putrefactio efficit, & in abscessibus ἀθηρωμάτων, στεατωμάτων & μελικηρίδων: genera: id est, humorum pulti similium, saniei seui & mellis instar, quem mellifauium aliqui appellant: itemque illa, intra corpus monstrose nasci consueta, verminum & lumbricorum, capillorum, carbonum, ac similium genera.
그중 어떤 것은 자연과 전적으로 어긋난다. 부패한 체액들의 여러 종류, 열병에서 생기는 부패성 오염물이나 씨앗, 궤양·상처·골절·타박상에서 생기는 여분의 습기와 더러운 물질이 그러하다. 이것들은 단순하고 참되며 완전한 부패가 만들어 낸다. 농양에 생기는 죽 같은 것, 굳기름 같은 것, 꿀 같은 것의 종류도 그러하다. 곧 죽과 비슷한 체액, 굳기름이나 꿀 같은 진물인데, 꿀 같은 것은 어떤 이들이 벌집이라 부른다. 또한 몸 안에서 기형적으로 생겨나는 벌레와 회충, 털, 숯 같은 덩어리 및 그와 비슷한 것들의 여러 종류도 여기에 속한다.
Quaedam non prorsus sunt praeter naturam, sed aliquid habent coctionis, & alias plus, alias minus, vt pus & in venis illud, quod puri simile est, quae ob eam quam adipiscuntur, speciem alienam, ab ornatu vltimo, quem natura molitur, sub hoc genere colloco.
다른 것들은 전적으로 자연에 어긋나지는 않고, 경우에 따라 많거나 적게 어느 정도의 소화를 거친다. 고름과 정맥 안에 있는 고름 비슷한 것이 그러하다. 이것들이 얻는 형상은 자연이 이루려는 최종적 완성과는 다르므로, 나는 이것들도 이 부류에 넣는다.