원문

Vt plantulæ teneræ, si vbi ex radice prodierunt, plusculum in alterutram sese partem incuruent, facile aut furculis retorquentur in aduersum latus, aut deligatæ vinculis reflectuntur, aut circum defixis fulcris coguntur in rectum assurgere: si curuor inueterarit & obduruerit, extendi amplius æquarique nequeunt: Sic feritas connata atque enormitas, quantacunque sit, si natura tenera ad rectiora assuefiat, remittit aliquantulum & mitescit: si obriguit ætate, & velut occalluit, postea adeo in contrarium traduci nequit, vt frangatur citius, quam flectatur, aut mansuescat.

In heroicis naturis, generosos, feruidos, & nimis acres impetus, non exasperat, sed retusos aliquantulum, immo velut delinitos contrahit intra metas rationis, atque ita moderatur, vt fiant rationi σύμμετροι attemperati, & lege aliqua, atque ordine conueniente procedant, non tyrannice tumultuentur.

In mediocribus ea, quæ natura insuit semina euocat & producit, ac velut conueniente enutrita & rigata succo, fotaque calore, vegetat & maturat: Imbecillioribus, quibus nihil à natura tributum est, nulla sunt ad virtutem incitamenta, vel adiumenta addita, velut aliam naturam, suis quoque instructam atque expeditam facultatibus, induit. Sunt enim (vt recte ab Hippocrate dictum est) ἐπίκτητοι Φύσιες τὰ ἤθη, assuefactio est aduentitia quædam natura.

번역

어린 묘목이 뿌리에서 돋아난 뒤 어느 한쪽으로 조금 기울면, 갈라진 막대기로 반대편으로 쉽게 돌려 세우거나, 끈으로 묶어 다시 펴거나, 둘레에 받침대를 박아 곧게 자라도록 할 수 있다. 그러나 굽은 상태가 오래되어 굳어 버리면 더는 펴거나 곧게 만들 수 없다. 이와 마찬가지로 타고난 사나움과 비정상적인 성향도, 아무리 심하더라도 본성이 아직 어릴 때 더 올바른 것들에 익숙해지면 어느 정도 누그러지고 온순해진다. 나이가 들면서 굳고 마치 굳은살이 박힌 듯 되면, 그 뒤에는 반대 방향으로 바꾸기가 너무 어려워서 휘어지거나 온순해지기보다 차라리 부러지고 만다.

영웅적인 본성들에서 훈련은 고귀하고 뜨거우며 지나치게 날카로운 충동들을 더욱 격하게 만들지 않는다. 오히려 그 날을 조금 무디게 하고, 나아가 달래듯 하여 이성의 한계 안으로 모아들인다. 또 그것들을 조절하여 이성에 ‘쉼메트로이(σύμμετροι)’, 곧 알맞게 조화된 것이 되게 하고, 어떤 법과 알맞은 질서에 따라 나아가게 하며, 폭군처럼 소란을 피우지 않게 한다.

평범한 본성들에서는 자연이 심어 둔 씨앗들을 훈련이 불러내고 자라게 한다. 마치 알맞은 즙으로 기르고 물을 주며 열기로 덥히듯 생기를 북돋우고 익게 한다. 자연에게서 아무것도 받지 못해 덕을 향한 자극이나 도움이 더해지지 않은 더 약한 본성들에게는, 훈련이 마치 또 다른 본성을 입혀 주며 그 본성 또한 자신의 능력들을 갖추고 쓸 수 있게 한다. 히포크라테스가 옳게 말했듯이, ‘습관들은 후천적으로 얻어진 본성들이다.’ 곧 라틴어 풀이로는 ‘습관을 들임은 밖에서 더해진 일종의 본성이다’라는 말이다.