Προκαταρκτικὸν αἴτιον, causa antegressa & externa, rationem habet aut αἰτίου καθ᾽ ἑαυτὸ, id est, causae per se, aut συναιτίου vel συνεργοῦ αἰτίου seu causae adiuuantis: Vt causa per se, aut immediate efficit morbum; vt contusione, ruptione, vstione, incisione, punctione: aut mediate, duobus modis; Vno, quia praeparat προηγούμενον, causam antecedentem seu internam, quod vel materiae, vel efficientis rationem habet vel vtriusque; idque rursus duobus fit modis, mediate, vel immediate. Immediate, vt assiduae crapulae, curaeque coctionem impedientes, & coaceruantes, in cerebro, crudos humores & viscosos, praeparant materiam morbis frigidis vt Apoplexiae. Vita ociosa, & delicata diaeta, amplificans & cumulans in corpore humores, praeparant τὸ προηγούμενον, causam antecedentem & internam, febribus & inflammationibus. Vsus frequens ciborum, bilem pituitamque procreantium & aceruantium, materiam calculo conficiunt. Mediate, vt vigiliae continuae, dum languefaciunt & affligunt cerebri temperiem, τὸ προηγούμενον ποιητικὸν, causam antecedentem efficientem, frigidis cerebri morbis adaptant. Aquae, quae astringunt affusae frequenter corporibus, aut pinguia, tenacia, & glutinosa foris illita, quia vel claudunt, vel oblinunt poros cutis, prohibentque expirationem, alienum in corpore incendunt calorem, qui causa est putrefactionis humorum, ex qua febres. Calida, dulcia, pinguia, & crassa, hausta affatim, vel comesta, obstruunt vias epatis: ex obstructionibus inflammationes, hos saepe consequitur hydrops: & potest haec causa appellari παρασκευάζον αἴτιον, causa praeparans.
프로카타르크티콘 아이티온(προκαταρκτικὸν αἴτιον), 곧 앞서 작용하는 외적 원인은 그 자체로 작용하는 원인(αἴτιον καθ᾽ ἑαυτό)이거나, 함께 작용하는 원인 또는 돕는 원인(συναίτιον, συνεργὸν αἴτιον)이다. 그 자체로 작용하는 원인으로서는 타박·파열·화상·절개·찌름처럼 질병을 직접 일으키기도 하고, 두 가지 방식으로 간접적으로 일으키기도 한다. 그중 한 방식은 프로에구메논(προηγούμενον), 곧 선행하는 내적 원인을 준비하는 것이다. 이 내적 원인은 질료의 역할이나 작용인의 역할, 또는 양쪽 역할을 한다. 이러한 준비도 다시 직접적인 것과 간접적인 것의 두 방식으로 이루어진다. 직접적인 경우를 들면, 계속되는 과음·과식과 근심은 소화를 방해하고 뇌에 소화되지 않은 끈끈한 체액을 쌓이게 하여 졸중 같은 냉성 질환의 질료를 준비한다. 게으른 생활과 사치스러운 식사는 몸의 체액을 늘리고 축적하여 열병과 염증의 선행 내적 원인을 준비한다. 담즙과 점액을 만들어 쌓이게 하는 음식을 자주 먹으면 결석의 질료가 마련된다. 간접적인 경우를 들면, 계속 잠을 자지 않는 것은 뇌의 혼합 상태를 약화하고 손상하여 뇌의 냉성 질환을 일으키는 선행 작용인을 마련한다. 수렴 작용을 하는 물을 몸에 자주 붓거나, 기름지고 끈끈하며 들러붙는 것을 겉에 바르면 피부의 구멍을 막거나 덮어 발산을 방해하므로 몸속에 이질적인 열을 일으킨다. 이 열은 체액 부패의 원인이 되고, 거기서 열병이 생긴다. 뜨겁고 달며 기름지고 걸쭉한 것을 실컷 마시거나 먹으면 간의 통로가 막힌다. 막힘에서는 염증이 생기며, 그 뒤에는 흔히 수종이 따른다. 이러한 원인은 준비하는 원인(παρασκευάζον αἴτιον)이라 부를 수 있다.
Alter modus est, quia praeparatum iam, & actu existens προηγούμενον, causam antecedentem & internam, ciet ac commouet: ita aestus vehementior aeris, potus vini meracioris largior, agitatio corporis laboriosior, &, ex agitatione feruor, aliaque, cient τὸ προηγούμενον, causam antecedentem & internam, apoplexiae & inflammationum, quod collectum antea, & iam praeparatum adest, & commouetur, non infertur. Idem προκαταρκτικὸν, praecipiens, vt συνεργὸν αἴτιον, adiuuans causa, se habet, cum excitatum morbum, aut fouet, aut exasperat, aut producit, quod fit multis modis.
다른 방식은 이미 준비되어 실제로 존재하는 프로에구메논, 곧 선행 내적 원인을 일으키고 움직이는 것이다. 이처럼 공기의 심한 열기, 진한 포도주를 많이 마시는 일, 격렬한 신체 활동과 그 활동에서 생기는 열, 그 밖의 것들은 졸중과 염증의 선행 내적 원인을 자극한다. 이 원인은 앞서 축적되어 이미 준비된 채 존재하므로, 밖에서 새로 들여오는 것이 아니라 이미 있는 것이 움직여지는 것이다. 같은 프로카타르크티콘, 곧 선취하는 원인은 이미 일어난 질병을 지속시키거나 악화하거나 연장할 때에는 돕는 원인(συνεργὸν αἴτιον)으로 작용한다. 이러한 일은 여러 방식으로 이루어진다.
Rursus τὸ προηγούμενον αἴτιον, seu interna causa, aut est κύριον αἴτιον, aut ὃ οὐκ ἄνευ: principalis causa, aut sine qua non. Αἴτιον ὃ οὐκ ἄνευ, id est, Causa sine qua non, vt obstructio est causa sine qua non putrefactionis humorum in venis: αἴτιον κύριον, principalis causa, aut est in continente, aut in contento. In continente est, tum ἀδυναμία, imbecillitas, partium laesarum, qua voce complector laesas δυνάμεις καὶ ἐνεργείας, facultates & actiones, id est, has languefactas, deprauatas, & abolitas: tum robustiorum δύναμις, facultas & vis, praesertim in reijciendis & propellendis à se noxiis humoribus, ad alias partes imbecilliores.
다시 프로에구메논 아이티온(προηγούμενον αἴτιον), 곧 내적 원인은 주요 원인(κύριον αἴτιον)이거나, 그것 없이는 성립하지 않는 원인, 곧 필요조건이다. 후자의 예로는 정맥 속 체액이 부패할 때 필요한 조건인 막힘을 들 수 있다. 주요 원인은 담는 것에 있거나 담긴 것에 있다. 담는 것에 있는 원인에는 우선 손상된 부위의 무력함(ἀδυναμία)이 있다. 이 말에는 능력과 작용(δυνάμεις καὶ ἐνέργειαι)이 손상된 상태, 곧 약해지거나 어그러지거나 사라진 상태를 포함한다. 또 더 강한 부위의 능력과 힘(δύναμις)도 원인이 된다. 특히 해로운 체액을 자기에게서 물리쳐 더 약한 다른 부위로 밀어 보낼 때 그러하다.
Materiali causa complector κακοχυμίαν, cacochymiam, & πληθώραν, plethoram; quarum haec, omnium humorum aequabilem redundantiam, illa, aut singulorum, aut plurium, & vitio aliquo affectorum: quod aut ex sola est alteratione, aut, ex substantiae corruptione, copiam significat, onerantem & infestantem, vel totum corpus, vel aliquas partes: & refertur, vel πρὸς τὴν δύναμιν, quoad facultatem, vel πρὸς τὰ ἀγγεῖα, quoad vasa.
질료적 원인에는 카코키미아(κακοχυμία)와 플레토라(πληθώρα)를 포함한다. 플레토라는 모든 체액이 고르게 과다해진 상태를 뜻한다. 카코키미아는 한 가지 또는 여러 체액이 어떤 결함을 지닌 채 많아져 온몸이나 특정 부위에 짐이 되고 해를 끼치는 상태를 뜻한다. 그 결함은 단순한 성질 변화에서 생기기도 하고 실체의 부패에서 생기기도 한다. 이러한 과다는 능력을 기준으로(πρὸς τὴν δύναμιν), 또는 관들을 기준으로(πρὸς τὰ ἀγγεῖα) 말한다.
In contento; vt humoribus, aut spiritibus; rursus aut δυνάμει, facultate, morbi causa est, aut ἐνεργείᾳ, reapse. Quae δυνάμει, facultate, est causa, nunquam, nisi intercedat ἐνέργεια, actus, morbum facit. Non inferunt, aut Apoplexiam, in cerebri Cacochymia, aut φρενῖτιδα, mentis delirium, in Plethora, humores quieti, sed moti & agitati, atque in cerebrum depulsi. Non incendunt febrem humores, aut copia excedentes, aut aliquo degenerantes à natura sua vitio, si tantum sint δυνάμει, facultate, putres, & non ἐνεργείᾳ, reapse. Sunt ergo quieti humores, & δυνάμει, facultate, putres, causae morborum δυνάμει, facultate, tantum.
담긴 것, 이를테면 체액이나 정기 안에 있는 원인은 다시 잠재적으로(δυνάμει) 질병의 원인이 되거나 현실적으로(ἐνεργείᾳ) 원인이 된다. 잠재적인 원인은 현실적 작용이 개입하지 않는 한 결코 질병을 일으키지 않는다. 뇌의 카코키미아에서 졸중을 일으키거나 플레토라에서 프레니티스(φρενῖτις), 곧 정신의 섬망을 일으키는 것은 가만히 있는 체액이 아니라, 움직이고 동요하여 뇌로 밀려 들어간 체액이다. 양이 지나치거나 어떤 결함 때문에 제 본성에서 벗어난 체액도, 잠재적으로만 부패할 수 있을 뿐 실제로 부패한 것이 아니라면 열병을 일으키지 않는다. 따라서 가만히 있는 체액과 잠재적으로 부패하는 체액은 오직 잠재적으로만 질병의 원인이다.
Quae inest ἐνεργείᾳ, reapse, aut, per se, facit morbum, vt cum humor acris, erodens, & exulcerans intestina ciet dysenteriam: aut, per se, non parit morbum, sed gignendo & immittendo τὸ συνεχὲς αἴτιον, quod vocant coniunctam causam, morboque genito & absoluto, esse desinit.
현실적으로 존재하는 원인은 그 자체로 질병을 일으키기도 한다. 예를 들어 자극적인 체액이 창자를 침식하고 헐게 하여 이질을 일으키는 경우가 그러하다. 또는 그 자체로 질병을 낳는 것이 아니라, 결합 원인이라고 부르는 시네케스 아이티온(συνεχὲς αἴτιον)을 만들어 들여보냄으로써 질병을 낳기도 한다. 이 경우 질병이 생겨 완성되면 그 원인은 더 이상 존재하지 않는다.
Coniungitur autem semper cum principio τοῦ γινομένου νοσήματος, seu, vt loquuntur, morbi fientis, qui est proprie non morbus, cum morbus sit διάθεσις seu ἕξις, affectio seu habitus, sed πάθος, seu πάθημα, motus rei, qua mutatur aut alteratur, seu motus, quo acquiritur aut deponitur forma, secundum quam motus proprie partibus inest. Huius generis humores agitati, qui tandem, aut Apoplexiam gignunt, aut cient tumores, praeter naturam, aut obstructiones efficiunt.
그러나 이 원인은 언제나 ‘생겨나는 질병’의 시작과 결부되어 있다. 그들이 말하는 생겨나는 질병은 엄밀히 말해 아직 질병이 아니다. 질병은 디아테시스 또는 헥시스(διάθεσις, ἕξις), 곧 상태나 지속적인 상태이지만, 여기서는 파토스 또는 파테마(πάθος, πάθημα), 곧 사물이 변화하거나 변질되는 운동이기 때문이다. 다시 말해 형상을 얻거나 버리는 운동이며, 그 형상에 따라 운동이 각 부위에 본래적으로 속한다. 이런 종류의 원인은 동요하는 체액이다. 이것이 마침내 졸중을 낳거나 자연에 반하는 부종을 일으키거나 막힘을 만든다.
Συνεκτικὸν seu προσεχὲς seu συνεχὲς αἴτιον, continens, seu proxima seu coniuncta causa, vt Galenus, seu ὁμόγονον αἴτιον, causa eiusdem generis, vt Aristoteles, seu efficienter antecedens causa, vt Cicero, seu coniuncta causa, vt vulgus vocat, pars est essentiae morbi, qua praesente, morbus est, sublata, tollitur, estque ἀχώριστον atque inseparabilis à morbo, distincta tamen: Estque omnino ea illius natura, vt si accedat, morbum excitet & infligat, & eundem, donec adest, alat ac foueat: si recedat, eximat rursus, & aboleat.
시네크티콘, 프로세케스 또는 시네케스 아이티온(συνεκτικόν, προσεχές, συνεχὲς αἴτιον), 곧 유지 원인, 근접 원인 또는 결합 원인이라고 갈레노스가 부르는 것은, 아리스토텔레스가 같은 부류의 원인(ὁμόγονον αἴτιον)이라 부르고 키케로가 작용을 통해 선행하는 원인이라 부르며 일반적으로 결합 원인이라 부르는 것이다. 이것은 질병의 본질을 이루는 일부이다. 그것이 있으면 질병이 있고 그것을 제거하면 질병도 사라진다. 따라서 질병과는 구별되지만 질병에서 분리할 수는 없다. 그 본성은 전적으로 이러하다. 그것이 들어오면 질병을 일으켜 몸을 해치고, 머무르는 동안 그 질병을 기르고 지속시킨다. 그것이 떠나면 질병을 다시 제거하여 없앤다.
Non motus aut agitatus tantum humor in cerebro, commouet Apoplexiam, sed irruens confertim in ventriculos, & totos opplens atque obstruens, qui, si naturae robore extrudatur, nihil adfert periculi.
뇌에서 체액이 단지 움직이거나 동요한다고 졸중이 일어나는 것은 아니다. 체액이 한꺼번에 뇌의 방들로 몰려들어 그것들을 완전히 채우고 막을 때 일어난다. 이 체액이 자연의 힘으로 밀려나면 아무런 위험을 가져오지 않는다.
Non agitatus tantum & fluens in venis sanguis, sed in minimas velut infarctus venas, iisque expletis ac diductis copia, circumsitas partes attollens in tumorem, & plus aequo calefaciens, parit φλεγμονὴν, inflammationem. Cum enim excidit osculis venarum sanguis, non est amplius φλεγμονὴ, inflammatio, sed degenerat in abscessum.
피가 단지 정맥 안에서 동요하며 흐른다고 염증이 생기는 것은 아니다. 피가 아주 작은 정맥들에 마치 채워 넣어진 듯 들어가, 그 많은 양으로 정맥들을 가득 채우고 벌리며 주위 부위를 부풀게 하고 지나치게 덥힐 때 플레그모네(φλεγμονή), 곧 염증이 생긴다. 피가 정맥의 작은 구멍 밖으로 나오면 더 이상 플레그모네, 곧 염증이 아니라 농양으로 바뀐다.
Sic in febribus, non sola putredo humorum in aliqua parte, febrem incendit, sed qui, ex foco putredinis, affluunt ad cor halitus putridi & feruidi. Febris enim ipsa, δυσκρασία, intemperies, est calida & sicca cordis, & aliarum partium, quam parit feruor calidorum halituum appulsorum ad cor ex feruido fonte putredinis.
열병도 마찬가지이다. 어떤 부위의 체액이 부패했다는 사실만으로 열병이 일어나는 것이 아니라, 부패의 중심에서 심장으로 흘러드는 부패하고 뜨거운 증기가 열병을 일으킨다. 열병 자체는 심장과 다른 부위들이 뜨겁고 건조해진 디스크라시아, 곧 성질의 불균형이다. 이는 부패의 뜨거운 원천에서 심장으로 밀려드는 뜨거운 증기의 열기가 만들어 낸다.
Cum autem sit pars essentiae morbi, separari à morbo nequit, nisi simul ipse extirpetur: Idcirco ἀχώριστον, inseparabilis, est à morbo: Sed aliter, quam προηγούμενον ἀχώριστον, causa antecedens seu interna inseparabilis, est à morbo, qui fit, & adhuc est in motu. Nam hoc προηγούμενον αἴτιον haec antecedens & interna causa, à morbo, qui incipit fieri, inseparabile, tanquam ἐφεξῆς ὂν, quod in posterum existit, συνεκτικὸν, continens vero, tanquam, ἅμα ὂν, quod simul est.
그런데 이것은 질병의 본질을 이루는 일부이므로, 질병 자체가 함께 뿌리 뽑히지 않는 한 질병에서 분리될 수 없다. 그러므로 질병과 분리 불가능하다. 그러나 이 분리 불가능성은, 질병이 생겨나고 아직 운동 중일 때 선행 내적 원인이 그 질병과 분리될 수 없다는 말과는 다르다. 이 선행 내적 원인은 막 생겨나기 시작하는 질병과, 뒤따라 존재하는 것이라는 관계에서 분리할 수 없다. 반면 유지 원인은 동시에 존재하는 것이라는 관계에서 질병과 분리할 수 없다.