전사 관례: 긴 s는 s로 표시하고, 행말 분철은 합친다. 인쇄 철자·약자·구두점은 가능한 한 보존한다. 반복되는 쪽머리·장서명·면수·캐치워드는 별도 원전 목록에 기록하며 산문으로 중복 번역하지 않는다.
원문
Sed has, ex primitiuæ Ecclesiæ constitutionibus, appellationes solas retinuerunt, officiis ipsis & ministeriis in abusum conuersis.
번역
그러나 그들은 초대 교회의 제도에서 이 명칭들만 간직하고, 직분과 봉사 직무 자체는 남용으로 돌려 버렸다.
원문
Omnibus his addiderunt tandem numerosa agmina Monachorum, & sacrificulorum, quasi exercitus quosdam comparatos custodiendis, inque officio retinendis prouinciis, & iis legibus in singulos exequendis, quæ autoritate Pontificia latæ erant.
번역
마침내 이 모든 것에 수도사들과 제사 사제들의 수많은 무리를 더하였다. 마치 관할 구역들을 지키고 복종 상태에 붙들어 두며, 교황의 권위로 제정된 법들을 각 사람에게 집행하기 위해 마련한 군대와 같았다.
원문
Summo Pontifici, Senatum Cardinalium, certa officiorum distinctione, Episcopis, collegia Canonicorum adiunxerunt, ex quibus legerentur successores.
번역
최고 교황에게는 직무를 명확히 나눈 추기경 원로원을, 주교들에게는 참사회들을 붙여, 그 가운데서 후계자들이 선출되게 하였다.
원문
Et summi Pontificis autoritatem tum armarunt fulmine ἀναθήματος, anathematis, tum eo vsque auxerunt, vt asseuerare non sint veriti, diuina constitutione, Pontificis Imperium complecti regna Mundi, & potestatem habere abrogandi Imperia Monarchis, ac conferendi eadem aliis, pro arbitrio.
번역
또 최고 교황의 권위를 ‘저주 선고(ἀναθήματος)’, 곧 파문의 벼락으로 무장시키고, 다음과 같이 서슴없이 단언할 정도로 키웠다. 하나님의 제정에 따라 교황의 통치권은 세계의 왕국들을 포괄하며, 군주들에게서 통치권을 빼앗아 마음대로 다른 이들에게 넘길 권한을 지닌다는 것이었다.
원문
Hæc talis Monarchiæ constitutio, qua occuparunt Christianum orbem, distinctioque velut præfectorum & gubernatorum, & legum descriptio ac ceremoniarum, quæ in singulis Ecclesiis obseruandæ, & à singulis rei sacræ dedicatis ministris administrandæ essent. Hæc ergo Pontificum Romanorum religio est, de hoc statu dimicant, & de abusuum illorum, errorumque conseruatione, quibus huius regni Maiestas ita incumbit & innititur, vt, his sublatis, collabi eam necesse sit & ruere.
번역
이것이 그들이 그리스도교 세계를 차지한 군주정의 제도였다. 여기에는 장관과 총독을 나누듯 한 직분의 구분과, 각 교회에서 지켜야 하고 거룩한 일에 바쳐진 각 봉사자가 집행해야 할 법과 의례의 규정이 있었다. 그러므로 이것이 로마 교황들의 종교이다. 그들은 이런 체제와, 이 왕국의 위세를 떠받치는 저 남용과 오류를 지키기 위해 싸운다. 그 위세는 남용과 오류에 너무나 의존하고 기대어 있으므로, 그것들을 없애면 반드시 무너져 파멸할 것이다.
원문
Huic regno Pontificio longe dissimilis est Ecclesia Filij Dei, quæ est cœtus non armatus potentia, non regum opibus instructus; non circumscriptus limitibus Romanæ sedis, neque alligatus ad illam διαδοχὴν, successionem, successorum in Regno Pontificio, sed dispersus per orbem terrarum & tamen non Idea Platonica: sed visibilis cœtus hominum amplectentium Euangelium, & rectè vtentium Sacramentis institutis à Filio Dei: in quo cœtu caput est ὁ ἀρχηγὸς, καὶ ἀρχιερεὺς μόνος ὅσιος, ἄκακος, ἀμίαντος, dux & summus sacerdos solus, sanctus, innocens, impollutus, ipse Filius Dei, & per ministerium Euangelij verè efficax est, & multos regenerat, voce Euangelij & Spiritu sancto, & facit hæredes vitæ æternæ: & dat Prophetas, Apostolos, Euangelistas, Pastores, Doctores: Suntque in eo cœtu multi electi, & aliqui non sancti, de vera doctrina tamen consentientes: Et hic ipse cœtus alias maior est, illustrior, & purior, alias obscurior, & minus potens, dispersus, iacens, egens, neglectus, oppressus Tyrannorum potentia.
번역
하나님의 아들의 교회는 이 교황의 왕국과 크게 다르다. 그것은 권력으로 무장하거나 왕들의 재력으로 갖추어진 공동체가 아니다. 로마 교황좌의 경계 안에 한정되거나, 교황 왕국에서 후계자들이 이어지는 저 ‘계승(διαδοχήν)’, 곧 후계 계보에 매인 공동체도 아니다. 온 세상에 흩어져 있으면서도 플라톤적 이데아는 아니다. 복음을 받아들이고 하나님의 아들이 제정한 성례를 올바르게 사용하는 사람들의 눈에 보이는 공동체이다. 그 공동체의 머리는 ‘인도자이며 유일한 대제사장, 거룩하고 악이 없으며 더럽혀지지 않은 분(ὁ ἀρχηγὸς, καὶ ἀρχιερεὺς μόνος ὅσιος, ἄκακος, ἀμίαντος)’, 곧 유일한 지도자이자 최고 사제, 거룩하고 무죄하며 흠 없는 하나님의 아들 자신이다. 그분은 복음의 봉사 직무를 통해 참으로 일하시며, 복음의 음성과 성령으로 많은 사람을 거듭나게 하고 영원한 생명의 상속자로 삼으신다. 또 예언자들과 사도들과 복음 전도자들과 목자들과 교사들을 주신다. 그 공동체에는 택함 받은 이들이 많고 거룩하지 않은 이들도 얼마간 있으나, 참된 가르침에 대해서는 동의한다. 바로 이 공동체는 어떤 때에는 더 크고 빛나고 순수하지만, 다른 때에는 더 드러나지 않고 힘도 약하며, 흩어지고 쓰러지고 궁핍하고 무시당하며 폭군들의 권력에 짓눌린다.
원문
Huius cœtus Doctoribus dicit Filius Dei: Reges gentium dominentur vobis: vos autem non sic.
번역
하나님의 아들은 이 공동체의 교사들에게 말씀하신다. ‘민족들의 왕들이 너희를 지배하도록 하라. 그러나 너희는 그렇게 하지 말라.’