Habent enim cognatum aliquid sortitioni, tesserarum, calculorum, taxillorum, astragalorum ludi: Etsi præter βολὴν καὶ πτῶσιν, iactum & casum, quæ fortuita sunt, sæpe plurimum iuuat & præstat ingenium & industria ludentium: in illis ludis præsertim, quæ non sola proiectione fortuita, & procidentia tesserarum, absoluuntur, sed requirunt, præter hæc, in definitas ac distinctas lineas, dispositionem calculorum, quam ex casu consistentium tesserarum, eminentes earundem notæ demonstrant: aut, sine vsu tesserarum, expediuntur sola collocatione calculorum, ingeniosa, & secundum præscriptas leges, ad victoriam directa, quæ aut occupatis, ceu, præcipuis arcibus, aut interemptis, profligatis, interceptis, conclusis, ceu ducibus ipsis & militibus, acquiritur.
주사위와 놀이말, 작은 주사위와 복사뼈를 사용하는 놀이에는 제비뽑기와 비슷한 점이 있다. 다만 우연에 속하는 ‘볼레’와 ‘프토시스’, 곧 던짐과 떨어짐 외에도, 놀이하는 사람들의 재치와 솜씨가 흔히 큰 도움을 주고 중요한 구실을 한다. 특히 우연히 던진 주사위가 떨어지는 것만으로 끝나지 않는 놀이에서 그러하다. 그런 놀이는 정해지고 구별된 선들 위에 놀이말을 배치해야 하며, 떨어진 주사위의 윗면에 보이는 표지가 그 배치를 지시한다. 또는 주사위를 쓰지 않고 오로지 놀이말을 지혜롭게 배치하는 것으로 진행하기도 한다. 정해진 규칙에 따라 승리를 지향하며, 주요 성채와 같은 자리를 점령하거나, 지휘관과 병사에 해당하는 말들을 제거하고 패퇴시키고 붙잡고 가두어 승리를 얻는다.
Veteribus in vsu fuerunt, κυβεία, πεττεία, διαγραμματισμὸς, ἀστραγαλισμὸς, ludus tesserarum, siue aleæ ludus, calculorum ludus 60. calculorum, talorum ludus.
고대인들이 하던 놀이에는 ‘퀴베이아’, ‘페테이아’, ‘디아그람마티스모스’, ‘아스트라갈리스모스’가 있었다. 각각 주사위 놀이 또는 운에 맡기는 놀이, 놀이말 놀이, 예순 개의 놀이말로 하는 놀이, 복사뼈 놀이이다.
Ludus latrunculorum, qui constabat distinctis in orca, seu fritillo quadrato, areolis quadratis quas πόλεις vocabant, inque his duabus contrariis aciebus distinctorum calculorum, accommodato positu instructis, ceu ad mutuas insidias & conflictus, qui κύνες, canes, dicebantur, & latrunculi: hi educebantur, intra definitos limites, ad congressum mutuum, atque conflictum, ad eum modum vt, dum hi illos in se, ex aduersa acie, procedentes inuadere nituntur; vt vel sede sua repulsos summouere, vel perimere, muniantur, aut adhibitis & circumpositis custodibus, aut areæ seu arcis natura, ne incidant in insidias, aut pateant illorum incursibus.
라트룬쿨리 놀이는 오르카 또는 네모난 프리틸루스 안에 구별해 놓은 작은 정사각형 칸들로 이루어졌다. 그 칸들을 ‘폴레이스’, 곧 도시들이라고 불렀다. 그 위에는 구별되는 놀이말들을 두 개의 맞선 전열로 적절히 배치하여, 서로 매복하고 싸우게 하였다. 이 말들을 ‘퀴네스’, 곧 개들, 또는 라트룬쿨리라고 불렀다. 말들은 정해진 경계 안에서 서로 만나 싸우도록 나아갔다. 한쪽 말들이 맞은편 전열에서 자기들을 향해 오는 말들을 공격하여 자리에서 몰아내거나 제거하려 할 때, 다른 말들을 둘러 호위하게 하거나 판이나 성채의 지형을 이용하여 자신을 방어하였다. 매복에 빠지거나 상대의 공격에 노출되지 않도록 하는 것이었다.
Κυβεία tesseris vtebatur, cubi specie sculptis, quæ ἑξάπλευρος, sex laterum, est, & sex includitur quadratis lateribus. Antiquitus trium vsu κυβείαν expeditam scribunt: postea numerum duplicatum excreuisse in senarium, ob numerum laterum, quorum bina quælibet, obuersâ sibi inuicem punctorum notis & numeris, septenarium numerum complent, vt μονὰς καὶ ἑξὰς: item, τριὰς καὶ τετρὰς, δυὰς καὶ πεντὰς: id est, vnitas & senarius numerus: item trinitas & quaternarius, binarius & quinarius numerus.
퀴베이아는 정육면체 모양으로 깎은 주사위를 썼다. 정육면체는 ‘헥사플레우로스’, 곧 여섯 면으로 되어 있으며, 정사각형 면 여섯으로 둘러싸여 있다. 기록에 따르면 옛날에는 주사위 세 개로 퀴베이아를 하였으나, 뒤에는 면의 수에 따라 그 수를 두 배로 늘려 여섯 개로 하였다. 서로 마주 보는 두 면의 점과 수를 합하면 일곱이 된다. 그리스어로 ‘모나스와 헥사스’, ‘트리아스와 테트라스’, ‘디아스와 펜타스’, 곧 1과 6, 3과 4, 2와 5이다.
Πεσσοὶ vel πεσσὰ, (vtrumque enim genus in vsu fuit) ἀπὸ τοῦ πεσεῖν, calculi, seu scrupi lusorii à cadendo Græce dicti, geminato σ, πεντάγραμμα, quinque linearum, fuerunt, quod, de figura pentagona, vel πενταπλεύρῳ, quinque laterum, intelligo. Exercebatur autem πεττεία, ludus calculorum, ductis descriptisque lineis quinque, quarum media vocabatur ἱερὰ, id est, sacra, scilicet vtrinque, ab extremis lineis, ad mediam ἱερὰν, sacram, quinque, πεσσοῖς, scrupis, directis. Vnde aliqui ludum ipsum πεττείαν dictam volunt, οἱονεὶ [πεντέων?] τινὰ οὖσαν, id est, quasi πεντείαν quandam, à descriptis nimirum quinque lineis.
‘페소이’ 또는 ‘페사’라는 말은 두 성이 모두 쓰였으며, 놀이에 쓰는 작은 돌을 뜻한다. 그리스어 ‘페세인’, 곧 떨어지다에서 시그마를 겹쳐 만든 이름이다. 그것들은 ‘펜타그람마’, 곧 다섯 선을 가진 것이었다. 나는 이것을 오각형 또는 ‘펜타플레우론’, 곧 다섯 변을 가진 모양으로 이해한다. 페테이아, 곧 놀이말 놀이는 다섯 선을 그어 표시해 놓고 하였다. 가운데 선은 ‘히에라’, 곧 신성한 선이라고 불렀다. 양쪽에서 다섯 개의 놀이말을 바깥 선들로부터 가운데의 신성한 선으로 향하게 하였다. 그래서 어떤 이들은 그 놀이를 페테이아라고 부른 까닭이 이를테면 어떤 ‘다섯의 놀이’이기 때문이라고 주장한다. 라틴어 풀이도 그려 놓은 다섯 선 때문에 일종의 ‘펜테이아’라는 뜻이라고 설명한다.
Ἀστραγαλισμὸς, talorum ludus, quatuor talorum iactu exercebatur, quibus vt quisque Venerem misisset, Coumve sic, vbi vel disceptandum erat aliquid, in sortitione, ius eligendi, præ ceteris, adipiscebatur; vel tollebat id, de quo certamen erat, quodue victori propositum erat, præmium.
아스트라갈리스모스, 곧 복사뼈 놀이는 복사뼈 네 개를 던져 하였다. 그 던짐으로 ‘베누스’나 ‘코오스’를 낸 사람은, 제비뽑기에서 무엇인가 결정해야 할 때 다른 사람들보다 먼저 선택할 권리를 얻거나, 겨루는 대상 또는 승자에게 걸린 상을 가져갔다.
Ἀστράγαλοι, tali, alias Græci [ἀστρίαι?], [ἄστριες?], & [ἀστριχοί?] dicebatur. Constant non pluribus, quam quatuor lateribus. Summæ enim eorum & imæ partes leuiter incuruantur, quanquam non prorsus eodem modo. Nam superior replicatur in cornua quædam, iuxta quæ se submittit pronum latus: ima tale nihil habent.
아스트라갈로이, 곧 복사뼈는 그리스어로 달리 ‘아스트리아이’, ‘아스트리에스’, ‘아스트리코이’라고도 불렸다. 이 뼈에는 네 면밖에 없다. 맨 위와 맨 아래 부분은 조금 굽어 있는데, 완전히 같은 방식으로 굽은 것은 아니다. 위쪽은 뿔 같은 돌기로 되접히고, 그 곁에서 엎드린 면이 낮아진다. 아래쪽에는 그런 것이 전혀 없다.
Laterum nomina explicat Aristoteles, secundo historiæ animalium: τὸ μὲν πρανὲς ἔξω, τὸ δὲ ὕπτιον εἴσω, καὶ τὰ μὲν κῷα ἐντὸς ἐστραμμένα πρὸς ἄλληλα, τὰ δὲ χῖα καλούμενα ἔξω, καὶ τὰς κεραίας ἄνω:
아리스토텔레스는 『동물지』 제2권에서 면들의 이름을 설명한다. ‘엎드린 면은 바깥쪽, 누운 면은 안쪽이다. 코오스의 면들은 안으로 서로 마주 향하고, 키오스라고 부르는 면들은 바깥쪽을 향하며, 뿔 모양의 돌기들은 위쪽을 향한다.’
id est, Pronum in talo superius: supinum inferius: Latera intus contigua, & sibi inuicem obuersa κῷα; quæ χῖα vocantur, vtrinque ad exteriora vergunt: superiora sunt cornua, quæ Antennas vertit Gaza. Legendum est enim κῷα & χῖα, non κῶλα & ἰσχία.
곧 라틴어로는 다음과 같다. 복사뼈에서 엎드린 면은 위쪽이고 누운 면은 아래쪽이다. 안에서 서로 닿고 마주 보는 면들은 코오스의 면이며, 키오스의 면이라고 부르는 것은 양쪽에서 바깥을 향한다. 위쪽에는 뿔 모양의 돌기가 있는데, 가자는 이를 ‘안테나’라고 옮겼다. 실제로 읽어야 할 말은 ‘코아’와 ‘키아’이지, ‘콜라’와 ‘이스키아’가 아니다.
Valebat autem κῷον senarium seu ἑξίτην: χῖον, qui & κύων dicebatur, & canis, vnitatem: cumque, & quaternionis ac ternionis notas habuerit talus, τὸ πρανὲς, pronum, quaternionem, τὸ ὕπτιον, supinum ternione valuisse, coniicio. Duo enim quæuis aduersa latera, notis seu valoribus iunctis, efficiebant septenarium, κῷον & χῖον, id est, μονὰς καὶ ἑξὰς, vnitas & senarius. Idemque τὸ πρανὲς καὶ ὕπτιον, τετρὰς καὶ τριὰς, pronum & supinum, hoc est, quaternio & ternio.
코오스의 면은 6, 곧 ‘헥시테스’의 값을 가졌고, ‘퀴온’, 곧 개라고도 부른 키오스의 면은 1의 값을 가졌다. 복사뼈에는 4와 3의 표지도 있었으므로, 나는 엎드린 면이 4, 누운 면이 3의 값이었다고 추측한다. 서로 마주 보는 두 면은 어느 것이든 그 표지나 값을 합하면 7이 되었기 때문이다. 코오스와 키오스의 면, 곧 1과 6이 그러하였다. 엎드린 면과 누운 면, 곧 4와 3도 마찬가지였다.
Meminit ludi talorum Suetonius, recitans, ex quadam Epistola Octauii Augusti hæc verba: Inter cœnam, lusimus γεροντικῶς, seniliter siue senum more, heri & hodie: Talis enim iactatis, vt quisque canem aut senionem miserat, in singulos talos, singulos denarios, in medium conferebat, quos tollebat vniuersos, qui Venerem iecerat. Hæc ille.
수에토니우스는 옥타비우스 아우구스투스의 어떤 편지에서 다음 말을 인용하며 복사뼈 놀이를 언급한다. ‘어제와 오늘 우리는 저녁 식사 중에 게론티코스, 곧 늙은이다운 방식으로 놀았다. 복사뼈를 던져 개나 6이 나온 사람은 그 뼈 하나마다 데나리우스 한 닢씩을 가운데에 내놓았고, 베누스를 던진 사람이 그것을 모두 가져갔다.’ 수에토니우스의 말은 여기까지다.
Erat autem Veneris iactus, cum, de quatuor talis, nullus, summis notis, cum altero congrueret: & habebatur felicissimus.
베누스의 던짐이란 네 복사뼈의 윗면 표지가 어느 것도 다른 것과 같지 않은 경우였다. 이것을 가장 운 좋은 던짐으로 여겼다.
Πτώσεις, Casus, & summarum notarum in iactu talorum variationes triginta quinque erant vniuersæ, quas, pro valoribus & significatis felicibus aut damnosis, suis singulas appellationibus insigniebant.
복사뼈를 던질 때의 ‘프토세이스’, 곧 떨어지는 경우와 윗면 표지의 변형은 모두 서른다섯 가지였다. 각각의 값과 길하거나 해로운 의미에 따라 하나하나 고유한 이름을 붙였다.
Διαγραμματισμὸς, lusus linearum siue 60 calculorum, in Schemate lineis rectis descripto, exercebatur sexaginta calculorum, quorum triginta nigri erant, reliqui candidi, positu ductuque. Huic similis esse videtur is ludus, qui octodecim calculis, binis coloribus, in duos ordines distinctis, apud nos exercetur: his arte dispositis, in cardines, & mutuas intersectiones linearum rectarum quadrati diagrammatis quod, trium magnitudine differentium, quadratorum tripartita καταγραφῇ, descriptione, & transuersarum rectarum linearum latera quadratorum æquabiliter dissecantium ductu, describitur.
디아그람마티스모스, 곧 선의 놀이 또는 예순 개의 놀이말 놀이는 직선으로 그린 도형에서 말 예순 개를 놓고 움직이는 방식으로 하였다. 그 가운데 서른 개는 검고 나머지는 흰색이었다. 우리 사이에서 열여덟 개의 말을 두 색과 두 편으로 나누어 하는 놀이가 이와 비슷해 보인다. 말들은 정사각형 판의 직선들이 꺾이는 자리와 서로 교차하는 자리에 솜씨 있게 배치된다. 이 판은 크기가 서로 다른 정사각형 셋을 세 겹으로 그리고, 그 정사각형들의 변을 똑같이 나누어 가로지르는 직선들을 그어 만든다.
Ludi Veteribus vsitati.
고대인들이 하던 놀이.
Latrunculorum ludus.
라트룬쿨리 놀이.
Κυβεία.
퀴베이아.
Πεττεία.
페테이아.
Ἀστραγαλισμὸς.
아스트라갈리스모스.
Latera Astragali.
복사뼈의 면들.
Διαγραμματισμὸς.
디아그람마티스모스.