원문 대조 원고

R4-514-07

Σύστασις seu constitutio, seu οὐσία, essentia partium, aut est κατὰ φύσιν, secundum naturam, aut παρὰ φύσιν, contra naturam, aut οὐδέτερα, neutra, id est, aut secundum naturam se habet, aut, à naturali perfectione, recessit. Hic lapsus, si tantus est, vt officiat actionibus necessariis, & percipiatur, σύστασιν, constitutionem, seu potius, διάθεσιν, affectionem, παρὰ φύσιν, praeter naturam, efficit: si nondum sentitur, οὐδετέραν, neutram. Ex naturali constitutione ὑγιεινὰ, salubria, ex ea, quae est praeter naturam, νοσώδη, morbida, ex tertia, οὐδέτερα, neutra, oriuntur signa.

신체 부위의 구성(σύστασις) 또는 본질(οὐσία)은 자연에 맞거나, 자연에 어긋나거나, 어느 쪽도 아니다. 곧 자연에 맞는 상태를 유지하거나 자연적 완전함에서 벗어나 있다. 이 이탈이 필수적인 기능을 방해하고 감지될 만큼 크면 자연에 반하는 구성, 더 정확히는 자연에 반하는 상태(διάθεσις)를 이룬다. 아직 감지되지 않으면 어느 쪽도 아닌 상태를 이룬다. 자연적인 구성에서는 건강의 징후가, 자연에 반하는 구성에서는 질병의 징후가, 세 번째 구성에서는 중립적 징후가 생긴다.

R4-515-02

Consistit autem, seu σύστασις seu οὐσία, constitutio vel essentia, naturalis similarium partium, in εὐκρασίᾳ, id est, apta & conueniente temperie primarum qualitatum: organicarum in συμμετρίᾳ, id est, apta & concinna proportione, quoad magnitudinem, figuram, numerum, situm, ac iusta cohaerentia, & continuitate vtrorumque.

동질적인 부위들의 자연적 구성 또는 본질은 에우크라시아(εὐκρασία), 곧 기본 성질들이 알맞고 적절하게 섞인 상태에 있다. 기관을 이루는 부위들의 자연적 구성은 시메트리아(συμμετρία), 곧 크기·형태·수·위치가 알맞고 조화로운 비례를 이루는 데 있으며, 양쪽 부위들의 올바른 결합과 연속성에도 있다.

R4-515-03

Εὐκρασίαν aptam temperiem, è vestigio, vt effectus causam consequuntur, & actionum ἀρετὴ ἢ τελειότης, virtus aut perfectio, & συμμετρία concinna proportio, in duritie & mollitie, leuitate & asperitate: & εὔχροια bonus, congruens, & floridus color. Actionum integritas & constantia rursus praestat hoc, vt exactissime quaeuis membro, nutritionis causa, adhibita elaborentur atque immutentur, & quam minimum colligatur excrementorum.

알맞은 혼합 상태인 에우크라시아를, 결과가 원인을 따르듯 곧바로 기능의 훌륭함 또는 완전함이 뒤따른다. 단단함과 부드러움, 매끈함과 거침에서의 조화로운 비례, 그리고 좋고 알맞으며 생기 있는 빛깔인 에우크로이아(εὔχροια)도 뒤따른다. 기능의 온전함과 안정성은 다시, 각 부위에 영양을 위해 공급된 모든 것이 가장 정확하게 처리되고 변화하며 찌꺼기가 되도록 적게 쌓이게 한다.

R4-515-04

Mutantur haec in contrarium, cum praeter naturam, membris aliquid accidit. Ergo, quae οὐσία partium parit signa, aut in actionibus sese ostendunt, aut ἐν τοῖς ἐκκρινομένοις, in iis quae excernuntur, seu emissis editisue extra corpus, aut in accidentibus subiectis sensibus.

신체 부위에 자연을 벗어나는 일이 생기면 이것들은 반대로 바뀐다. 따라서 부위들의 본질에서 생기는 징후는 기능에서 드러나거나, 배출되는 것들, 곧 몸 밖으로 내보내거나 내놓는 것들에서 드러나거나, 감각의 대상이 되는 우유적 성질에서 드러난다.

R4-515-05

Actiones, aut sunt ψυχικαὶ animales, aut ζωτικαὶ vitales, aut φυσικαὶ naturales: & τῶν ψυχικῶν animalium, aliae sunt αἰσθητικαὶ, aliae ὁρμητικαὶ seu κινητικαὶ aliae ἡγεμονικαὶ, id est, sensuum, motuum, principes, quibus interiorum sensuum actiones Galenus denotat. Sic & naturalium, aliae sunt διαπλαστικαὶ, aliae γεννητικαὶ, aliae αὐξητικαὶ aliae θρεπτικαὶ, id est, aliae formationi, aliae generationi, aliae augmentationi, aliae nutritioni inseruiunt. Nomina à finibus sortitae sunt, quod informant, generant, augent, & nutriunt.

기능에는 영혼적 기능(ψυχικαί), 생명적 기능(ζωτικαί), 자연적 기능(φυσικαί)이 있다. 영혼적 기능 가운데 어떤 것은 감각적이고, 어떤 것은 충동적 또는 운동적이며, 다른 것은 통솔적이다. 곧 감각의 기능, 운동의 기능, 으뜸가는 기능으로 나뉜다. 갈레노스는 마지막 말로 내적 감각들의 작용을 가리킨다. 자연적 기능도 마찬가지로 형성적 기능, 생식적 기능, 성장적 기능, 영양적 기능으로 나뉜다. 곧 형성·생성·성장·영양에 각각 봉사한다. 이것들은 형태를 만들고, 낳고, 자라게 하고, 먹여 기른다는 목적에서 이름을 얻었다.

R4-515-06

His aliae quatuor seruiunt ἐνέργειαι functiones, quas ὑπηρετικὰς, id est, ministras vocant: attractio, retentio, alteratio, & expulsio: quae in membris destinatis τῷ θρεπτικῷ, parti vegetanti, geminae sunt, Propriae & Communes. His nutrimentum ceteris praeparant, illis sese reficiunt & conseruant: In reliquis singulis simplices reperiuntur. Differunt communes à propriis, duobus modis. Fine primum, Illarum finis est ἀλλοίωσις, alteratio, seu immutatio qualitatum nutrimenti; seu conuersio nutrimenti in humorem, conformem membro immutanti qualitatibus.

이것들에 봉사하는 다른 네 작용이 있는데, 이를 보조 기능이라고 부른다. 끌어들임, 보유, 변화, 배출이다. 영양 작용을 담당하도록 정해진 부위들에서는 이 기능들이 고유 기능과 공통 기능의 두 갈래로 존재한다. 공통 기능으로는 다른 부위들을 위한 영양분을 준비하고, 고유 기능으로는 자기 자신을 회복하고 보존한다. 나머지 각 부위에서는 단일한 형태로 존재한다. 공통 기능은 고유 기능과 두 가지 점에서 다르다. 첫째는 목적이다. 공통 기능의 목적은 영양분의 성질을 바꾸는 변화(ἀλλοίωσις), 곧 영양분을 그것을 변화시키는 부위와 성질이 같은 체액으로 바꾸는 일이다.

R4-516-02

Coctionis in ventriculo finis est χύλωσις, confectio chyli, in epate, vel χύμωσις vel αἱμάτωσις, chymi vel sanguinis elaboratio, in venis extremis, insertis membrorum substantiae, praeparatio τῆς οἰκείας τροφῆς, id est, alimenti familiaris ac congrui partibus.

위에서 이루어지는 소화의 목적은 킬로시스(χύλωσις), 곧 유미의 생성이다. 간에서는 키모시스 또는 하이마토시스(χύμωσις, αἱμάτωσις), 곧 체액이나 피의 생성이다. 부위들의 실질에 박혀 있는 정맥의 말단에서는 각 부위에 친화적이고 알맞은 영양분을 준비하는 것이 목적이다.

R4-516-03

Venae enim Capillares (vt ita dicam) vellicatae à membris, ex grandioribus venis sanguinem conuenientem attrahunt, attractum intra sese retinent, & virtute circundantium membrorum immutatum, ipsis in qualitatibus conformant: tandem expellentes, roris instar, in poros membrorum spargunt.

이를테면 모세 정맥들은 신체 부위들의 자극을 받아 더 큰 정맥에서 알맞은 피를 끌어들이고, 끌어들인 피를 자기 안에 붙잡아 둔다. 그리고 주위 부위들의 힘으로 변화된 피를 그 부위들과 성질이 같게 만든다. 마침내 이를 내보내어 이슬처럼 부위들의 작은 구멍들에 뿌린다.

R4-516-04

Harum finis est θρέψις, nutritio, quae est quaedam generatio, id est, exacta nutrimenti cum nutrito, conformatio, seu nutrimenti, in substantiam eius, quod nutritur, conuersio. Postquam enim excidit nutrimentum osculis venarum, quod ex eo conuenientissimum est, nutrit; & respondet πρόσθεσις, appositio, attractioni, πρόσφυσις, agglutinatio, retentioni, θρέψις, nutritio, alterationi.

고유 기능들의 목적은 영양(θρέψις)이며, 이는 일종의 생성이다. 곧 영양분이 영양을 받는 것과 완전히 같아지거나, 영양을 받는 것의 실체로 바뀌는 일이다. 영양분이 정맥의 작은 구멍들에서 나오면 그중 가장 알맞은 것이 영양을 공급하기 때문이다. 이때 덧붙음(πρόσθεσις)은 끌어들임에, 부착(πρόσφυσις)은 보유에, 영양(θρέψις)은 변화에 대응한다.

R4-516-05

Habent & ἐκκριτικὴν, seu ἀπωστικὴν, excernendi siue expellendi, vim, qua tum ea, quae ipsa coaceruant excrementa, repellunt à sese, tum aliunde transmissa, vel fortuito appulsa motu abigunt.

또 배설하거나 밀어내는 힘도 갖고 있다. 이 힘으로 스스로 쌓은 찌꺼기를 자기에게서 물리치고, 다른 곳에서 넘어오거나 우연한 운동으로 밀려온 것들도 내쫓는다.

R4-516-06

Secundo, organis differunt. Communes membra exercent & perficiunt ope fibrarum, quibus intexta sunt: Rectis trahunt, retinent obliquis, expellunt transuersis: Proprias, citra opem fibrarum, vi natiua absoluunt.

둘째로 사용하는 기관이 다르다. 신체 부위들은 자신을 짜 이루는 섬유의 도움으로 공통 기능을 수행하고 완성한다. 곧 곧은 섬유로 끌어들이고, 비스듬한 섬유로 붙잡아 두며, 가로지르는 섬유로 내보낸다. 고유 기능은 섬유의 도움 없이 타고난 힘으로 완수한다.

R4-516-07

Eadem ratio est τῶν ζωτικῶν ἐνεργειῶν, functionum vitalium, inter quas praecipuae sunt, & maxime euidentes κινητικαὶ functiones mouendi, à quibus cordis & arteriarum pulsus. Sunt enim οἱ σφυγμοὶ, pulsus, κινήσεις, motus, cordis & arteriarum, quibus vtraque, velut diducta & expansa attrahunt aerem frigidiorem, cor à pulmone haustum & praeparatum, arteriae corpori forinsecus circumfusum, vt is τὸν ζωτικὸν τόνον, vitae tenorem, qui in cordis temperie consistit, foueat ac conseruet, & vitalem calorem sinibus cordis, arteriarumque ductibus inclusum temperet: contracta rursus, & velut conniuentia osculis suis elidunt, propelluntque fuliginosos & ardentes halitus.

생명적 기능도 같은 방식이다. 그중 으뜸이며 가장 뚜렷한 것은 운동 기능이고, 여기서 심장과 동맥의 맥박이 생긴다. 맥박(σφυγμοί)이란 심장과 동맥의 운동이다. 이 운동으로 심장과 동맥은 벌어지고 팽창하듯 하여 더 차가운 공기를 끌어들인다. 심장은 폐가 들이마셔 준비한 공기를, 동맥은 몸의 바깥을 둘러싼 공기를 끌어들인다. 이 공기는 심장의 혼합 상태에 깃든 생명의 긴장과 지속을 북돋우고 보존하며, 심장의 공간과 동맥의 통로 안에 갇힌 생명의 열을 조절한다. 다시 수축하여 마치 오므라들듯 할 때에는 작은 구멍들을 통해 그을음 같고 뜨거운 증기를 짜내어 밀어낸다.

R4-517-02

Non est aliud certius & firmius τεκμήριον, indicium, aut viuidae & constantis: aut inclinatae, nutantis, vel prostratae virtutis, pulsibus. Integram semper, aut certe vigentem adhuc, & noxiis fortiter aduersantem, σύμμετροι, moderati seu mediocres pulsus: languidam aut affectam, aut luctantem cum morbo, ἀσύμμετροι, immodici, arguunt, tantoque laesam vehementius, quanto maior enormitas inest.

생명력이 활발하고 안정되어 있는지, 아니면 기울고 흔들리거나 쓰러져 있는지를 보여 주는 증거로 맥박보다 더 확실하고 굳건한 것은 없다. 알맞고 중간을 지키는 맥박은 언제나 온전한 생명력, 또는 적어도 아직 활기를 유지하며 해로운 것들에 힘차게 맞서는 생명력을 나타낸다. 알맞지 않은 맥박은 약해지거나 손상되거나 질병과 싸우는 생명력을 나타내며, 정상에서 벗어난 정도가 클수록 그 손상도 심함을 나타낸다.

R4-517-03

Sed exploratio, cognitio, diiudicatioque pulsuum, non dicam exacta, sed qualiscunque difficillima: pauci, vel à prima aetate, toto vitae tempore in ea tractatione animaduersioneque exercitati, vix tandem discrimina perdiscunt vtcunque plurimi ne quidem eam attingunt, absterriti difficultate.

그러나 맥박의 조사·인식·판별은 정확한 수준은 말할 것도 없고, 어떤 수준에서든 몹시 어렵다. 어려서부터 평생 맥을 다루고 관찰하는 훈련을 한 사람들 가운데도 소수만이 마침내 그 차이를 간신히 얼마간 익힌다. 대다수는 어려움에 질려 거기에 손을 대지도 않는다.

R4-517-04

Opus est profecto assuefactione longa, attentione accurata, assiduitate, sensu iudicioque exquisitissimo, comprehensuro & separaturo omnes tam subitas ac momentaneas motuum tot modis, vno ictu, leui occasione, variantium mutationes, tam exilia, minuta, & paene sensum fugientia discrimina.

실로 오랜 숙련과 정밀한 주의, 꾸준함, 지극히 예민한 감각과 판단이 필요하다. 한 번의 박동이나 사소한 계기로도 수많은 방식으로 달라지는 운동의 갑작스럽고 순간적인 변화, 그리고 아주 작고 미세하여 거의 감각을 벗어나는 차이들을 모두 붙잡고 구별해야 하기 때문이다.

R4-517-05

Non abiicienda tamen ea cura est, atque obseruatio: sed conandum, nauandumque tantum, quantum consequi cuique, perplexitas operis, ac difficultas concedit.

그렇더라도 그러한 노력과 관찰을 버려서는 안 된다. 작업의 복잡함과 어려움이 각자에게 허용하는 만큼을 얻도록 힘써 노력해야 한다.

R4-517-06

Quae vero & efficiunt pulsus, potissimum arteriarum, & variant, tria sunt in corpore: δύναμις ζωτικὴ, facultas vitalis, vt primum mouens, ea cordis temperiem, ceteraque ad τελειότητα, perfectionem, natiuam pertinentia, complector: arteriae, vt organum motus: spiritus vitales, ex cordis sinistro thalamo, in arterias pulsi, cum iis, qui mixtim feruntur, & sensim eijciuntur, fuliginosis halitibus. Haec, cum συμμετρίαν, concinnam proportionem, conseruant naturae congruam, pulsus συμμέτρους, mediocres, cum ab ea discedunt, vel excessu, vel defectu, ἀσυμμέτρους immodicos, cient.

그런데 맥박, 특히 동맥의 맥박을 만들고 변화시키는 것은 몸 안의 세 가지이다. 첫째는 최초의 운동자로서의 생명 능력(δύναμις ζωτική)이다. 여기에 나는 심장의 혼합 상태와 그 밖에 타고난 완전함에 속하는 것들을 포함한다. 둘째는 운동의 기관인 동맥이다. 셋째는 심장의 왼쪽 방에서 동맥으로 밀려난 생명 정기와, 그것에 섞여 운반되다가 차츰 배출되는 그을음 같은 증기이다. 이 세 가지가 자연에 맞는 조화로운 비례를 유지하면 알맞은 맥박을 일으키고, 과다나 부족으로 그 비례에서 벗어나면 알맞지 않은 맥박을 일으킨다.