Sed quorsum attinet considerare excrementa? Recte constitutas & secundum naturam affectas, hae, aut contra laesas membrorum, in quibus fiunt & coaceruantur, & à quibus fluunt, virtutes, & in iisdem conditionem natiui caloris, à quorum vtroque actiones proficiscuntur, declarant, si scilicet à natura sui generis euariant, tantoque plus laesas, quanto recedunt longius.
그런데 찌꺼기를 살펴보는 데에는 어떤 뜻이 있는가? 그것은 찌꺼기가 생기고 쌓이며 흘러나오는 신체 부위들의 능력이 올바르게 갖추어져 자연에 맞는 상태인지, 아니면 손상되었는지 밝혀 준다. 또 그 부위들 안의 타고난 열이 어떤 상태인지도 밝혀 준다. 작용은 이 두 가지에서 비롯하기 때문이다. 곧 찌꺼기가 자기 종류의 본성에서 벗어나면 능력의 손상을 나타내며, 더 멀리 벗어날수록 손상도 더 크다.
At quomodo sunt consideranda? Quaeue obseruandae sunt in illis, aut constantis, aut affectae, naturae virtutis notae? Galenus inquit, excrementa tantum κατὰ συμβεβηκός, per accidens, conferre ad διάγνωσιν & πρόγνωσιν, dignotionem & praenotionem; quatenus coctionis & cruditatis indicia praebent. Ergo, in quibus consistunt illa expendendum.
그렇다면 어떻게 살펴보아야 하는가? 자연의 능력이 안정되어 있는지 손상되어 있는지 보여 주는 어떤 표지를 그 안에서 관찰해야 하는가? 갈레노스는 찌꺼기가 숙화와 미숙 상태의 징후를 제공하는 한에서만 부수적으로 진단과 예후 인식에 기여한다고 말한다. 그러므로 그 징후들이 무엇에 있는지 따져 보아야 한다.
Cuiuscunque generis excrementa, aut mera, puraque atque impermixta eduntur, aut confusa, mixtave cum aliis: Vtrorumque, cruditas, vel coctio, consistit in sex rebus, substantia, quantitate, qualitatibus, loco, tempore, motu. Quoad substantiam, videndum, an naturalis sit & speciei sui generis conueniens & congrua, an praeter naturam: &, si praeter naturam, an toto genere, vel sola quantitate. Nam & affectionis conditionem, & materiae οὐσίαν, essentiam, indicabit.
어떤 종류의 찌꺼기든 순수하고 깨끗하며 섞이지 않은 채 나오거나, 다른 것들과 뒤섞여 나온다. 양쪽 모두에서 미숙함이나 숙화 상태는 여섯 가지에 드러난다. 실체, 양, 성질들, 장소, 시간, 운동이다. 실체에 관해서는 그것이 자연적이며 자기 종류의 형태에 맞고 알맞은지, 아니면 자연에 어긋나는지 보아야 한다. 자연에 어긋난다면 종류 전체에서 그러한지, 아니면 양에서만 그러한지 보아야 한다. 이것은 병적 상태의 성격과 질료의 본질을 함께 알려 줄 것이다.
Quoad quantitatem, notandum, an seruent proportionem naturae, consuetudini, & assumtis congruentem: an multa sint, vel pauca: an crebro, & pluribus vicibus, copiose vel modice excernantur, an coagmentata sint compactaque, vel diuulsa. De naturae haec robore, & materiae copia, vel defectu admonebit.
양에 관해서는 자연의 상태와 습관, 섭취한 것들에 맞는 비례를 지키는지 유의해야 한다. 많은지 적은지, 자주 여러 차례에 걸쳐 많이 또는 적당히 배출되는지, 서로 엉겨 조밀한지 아니면 갈라져 있는지를 살핀다. 이는 자연의 힘과 질료의 많음 또는 부족함을 알려 줄 것이다.
Quoad qualitatem, considerandae initio primae qualitates, vtrum, quod emanat, ferueat, vel vrat, vel calefaciat plusculum suauiter ac blande, aut cum quadam acrimonia, vel humidius sit, aridiusue.
성질에 관해서는 먼저 일차 성질들을 살펴야 한다. 나오는 것이 끓는지, 태우는지, 조금 더 따뜻하게 한다면 부드럽고 온화하게 그러는지 아니면 어느 정도 자극적으로 그러는지, 또는 더 습하거나 더 건조한지를 살핀다.
Secundo ceterae, quae ab his dependent, an crassa sint excrementa, vel tenuia: viscida, lentaque, vel friabilia: dura vel mollia: acria & mordacia: vel hebetia ac mitia: quaeque sunt eiusmodi.
둘째로는 이 성질들에 딸린 나머지 것들을 살핀다. 찌꺼기가 걸쭉한지 묽은지, 끈끈하고 끈적한지 쉽게 부서지는지, 단단한지 부드러운지, 자극적이고 물어뜯는 듯한지 아니면 무디고 순한지, 그 밖에도 이와 같은 것들이다.
Tertio, colores an rubeant, aut rubore purpureo, aut nigricante, aut lucido, aut nitente, aut diluto aqueo: an albicent, palleantve plus minusve: an flauedinem referant, aut croceam, & saturatam, aut pallentem, aut ad rubedinem tendentem: an vireant, aut albicante viredine & diluta, aut saturata & pleniore: an nigricent, aut nigredine atra & nitente, aut suppurpurascente, aut ad fuscedinem vergant, vel obscuram glaucedinem, aut luceant. Multarum enim rerum quoad locum affectum & morbum ipsum, signa hinc dabunt.
셋째로는 빛깔을 살핀다. 붉은지, 붉다면 자줏빛인지 검은 기운이 도는지, 밝은지 윤기가 나는지, 물처럼 묽은 빛인지 본다. 희어지는지 또는 어느 정도 창백한지도 본다. 누런빛이라면 사프란처럼 짙은지, 창백한지, 붉은빛으로 기우는지 본다. 녹색이라면 흰 기운이 섞여 옅은지, 짙고 충실한지 살핀다. 검다면 새까맣고 윤기가 나는지, 자줏빛이 도는지, 어두운 갈색이나 어두운 청회색으로 기우는지, 또는 빛나는지 본다. 여기서 병든 장소와 병 자체에 관한 여러 징후를 얻을 수 있기 때문이다.
Quoad odorem, an foeteant, vel sint inodora.
냄새에 관해서는 악취가 나는지, 냄새가 없는지 살핀다.
Quoad sonos, an cum stridore, strepituve, aut sonitu, vel sine hoc erumpant: an sternutatione, sputo, emunctione narium, screatu, tussi, crepitu ventris edantur. Quoad sapores, an sint insipida; vel insit aut amaritudo, aut salsedo, aut acredo, aut acor, vel acidum quiddam, aut dulcedo, aut quiddam ex his confusum, quale, ex nausea quandoque, ventriculo vitiosis oppleto humoribus, percipitur, cum illi vomitu egeruntur.
소리에 관해서는 날카로운 소리나 덜컥거림 또는 다른 소리를 내며 터져 나오는지, 소리 없이 나오는지 살핀다. 재채기, 침 뱉기, 코 풀기, 목 가다듬기, 기침, 방귀로 나오는지도 본다. 맛에 관해서는 맛이 없는지, 쓴맛이나 짠맛, 자극적인 맛, 시큼함이나 어떤 신맛, 단맛이 있는지, 또는 이 맛들이 뒤섞였는지 살핀다. 위가 나쁜 체액으로 가득 차서 메스꺼울 때, 그것들을 토해 내며 때때로 느끼는 맛이 그런 것이다.
Ratione loci obseruandum, an fluant ex consuetis, & à natura destinatis meatibus, per quos illa ordinate agens excrementa ducit: An ex venis sanguinem crassiorem, & rubentiorem: ex arteriis tenuiorem & flauum, ex ventriculo, si quid eructat, aut chylum, aut phlegma: ex intestinis feces, ex vesica vrinam, ex haemorrhoidibus atrum & melancholicum sanguinem, ex naribus mucorem, ex ore sputum, ex pectore feruidos cordis halitus, & cetera educat: an vero contra, ex venis arteriisve, vitiosum sanguinem, ex ventriculo vomitu reiiciat, aut feces, aut sanguinem, aut alterutram bilem: ex pectore, aut sanguinem, aut saniem, aut lentum & viscidum phlegma, atque ita de ceteris.
장소에 관해서는 자연이 질서 있게 작용하며 찌꺼기를 이끄는, 평소의 지정된 통로들에서 흘러나오는지 관찰해야 한다. 정맥에서는 더 걸쭉하고 더 붉은 혈액을, 동맥에서는 더 미세하고 노란 혈액을 내보내는지 본다. 위에서 무언가 게워 올린다면 유미나 점액인지, 장에서는 대변, 방광에서는 소변, 치핵에서는 검고 흑담즙성인 혈액, 코에서는 콧물, 입에서는 가래, 가슴에서는 심장의 뜨거운 증기 등을 내보내는지 살핀다. 아니면 반대로 정맥이나 동맥에서 나쁜 혈액이 나오고, 위에서는 토하여 대변이나 혈액 또는 두 담즙 중 하나를 내보내며, 가슴에서는 혈액이나 진물 또는 끈적하고 끈끈한 점액이 나오는지 살핀다. 다른 것들도 이와 같이 본다.
Tempus innuit notationem periodorum & temporum morbi, an statis certisque periodis, & vel inordinate, sine periodis & circuitibus, quocunque tempore: an in subinitium nascentium morborum, vel augescentium vel vigentium vel ad exitum tendentium, & resolutionem, egerantur excrementa.
시간이라는 항목은 병의 주기와 시기를 기록하라는 뜻이다. 찌꺼기가 일정하고 정해진 주기로 배출되는지, 아니면 주기나 순환 없이 아무 때나 불규칙하게 배출되는지 살핀다. 병이 막 생겨나는 초기에 나오는지, 심해질 때인지, 절정에 있을 때인지, 끝과 해소를 향할 때인지도 본다.
Quoad motum, considerandi triplices motus, naturae, organorum, & materiae. Natura reiicit excrementa, vel critico motu, post materiae coctionem, vel symptomatico. Materiae etiam sunt dissimiles motus: leuis & aequabilis, facilis mouetur, difficilius crassa, lenta, inaequalis, aspera: ex arteriis incisis, cum impetu stridoreque, sanguis in altum exilit, ex venis, segniore & remissiore fluit impetu.
운동에 관해서는 자연, 기관, 질료의 세 운동을 살펴야 한다. 자연은 질료가 숙화된 뒤 위기 전환의 운동으로 찌꺼기를 내보내기도 하고, 증상적 운동으로 내보내기도 한다. 질료의 운동에도 차이가 있다. 매끈하고 균일한 질료는 쉽게 움직이며, 걸쭉하고 끈적하고 불균일하고 거친 질료는 더 어렵게 움직인다. 동맥이 절개되면 혈액은 기세와 날카로운 소리를 동반하여 높이 솟지만, 정맥에서는 더 느리고 약한 기세로 흐른다.
Quoad organa, videndum, an tussi eiiciatur materia, an screatu, an vomitu.
기관에 관해서는 질료가 기침으로 배출되는지, 목을 가다듬어 나오는지, 구토로 나오는지 보아야 한다.