Phantasiæ & Memoriæ actiones, aliquanto minus sunt obscuræ. De memoria, ex Platone, dictum antea est, à spiritibus velut tinctis imaginibus rerum imprimi notas cerebro: itemque quomodo vis cerebri res natura diuersas seiungat ac separet, quæ à diuersis adferuntur organis, ex diuersis partibus.
판타시아와 기억의 작용은 다소 덜 불분명하다. 기억에 관해서는 앞서 플라톤을 따라, 사물의 형상으로 물든 듯한 정기들이 뇌에 흔적을 새긴다고 설명하였다. 또 뇌의 힘이 서로 다른 부위의 여러 기관에서 전달되어 온, 본성이 서로 다른 사물들을 어떻게 구분하고 분리하는지도 설명하였다.
Διανόησις, facultas cogitationis progredientis ab vno ad alterum, cogitatu & explicatu difficillima est: hoc tamen constat, ordiri eam, aut à Phantasia, seu speciebus, quas organa exteriora offerunt & exhibent sensui communi: aut à memoria reuocatis illis, quæ memoriæ commendata sunt: aut à noticiis primis, quas secum mens adferens promit ac suppeditat.
한 사물에서 다른 사물로 나아가는 사고 능력인 디아노에시스는 생각하여 파악하기도 설명하기도 매우 어렵다. 그러나 이것이 다음 가운데 하나에서 시작한다는 점은 확실하다. 판타시아, 곧 외적 기관들이 공통감각에 내놓아 보여 주는 형상들, 기억에 맡겨 둔 것을 기억이 다시 불러낸 것들, 또는 정신이 본래 지니고 와서 드러내어 공급하는 최초의 인식들이다.
Vt ergo, cor cognitione impulsum, affectus gignit ea temperie, quam, ex prima sui constructione, acquisiuit, & dilatatione sui, ac coactu: ita cerebrum, cum mens requirit alicuius rei cognitionem, aut considerationem, ad quam illi sensuum ministerio opus est: excitatum ab ea, (vndecunque inchoet) sua temperie, cum expeditius aliquanto commouet sese, agitans non fortuito, turbatoque, sed æquabili, congruo, ac regulato motu spiritus, tum eosdem sua natura informes sed claros lucidosque, & cuilibet speciei suscipiendæ aptos atque idoneos, conformat imaginibus obscuris quibusdam, quas effingit, illo sui spirituumque motu, ex ante figuratis simulacris, moxque ex his rursus propagat alias atque alias, sicut lingua vocem, ex arteriæ asperæ angustis hiatibus, inconditum quiddam resonantem, motu suo frangit, temperat, & format.
인식에 자극받은 심장이 처음 형성될 때 얻은 체질과 자신의 팽창·수축으로 정념을 만들어 내듯이, 뇌도 그러하다. 정신이 어떤 사물을 알고 고찰하려 하여 감각의 봉사를 필요로 할 때, 어디에서 출발하든 정신에 자극받은 뇌는 자기 체질로 조금 더 활발히 움직인다. 정기들을 우연하고 혼란한 운동이 아니라 고르고 적합하며 규칙적인 운동으로 움직인다. 본래 형태가 없지만 밝고 투명하여 어떤 형상이든 받아들이기에 적합한 그 정기들을, 어떤 희미한 형상들로 빚는다. 뇌는 자기 자신과 정기의 그 운동으로 이전에 형성된 모습들에서 그런 형상들을 만들고, 곧 그것들에서 다시 다른 형상들을 잇따라 낳는다. 이는 혀가 기관의 좁은 틈에서 정돈되지 않은 소리로 울려 나오는 음성을 자기 운동으로 나누고 조절하고 형성하는 것과 같다.
Rursus vt lingua, etsi cerebri impulsu, & vibratu diuerso modulatos sonos efficit, variatque mirifice, vt, continuo spiritu, vox trahatur in longum, & varietur inflexo, distinguatur conciso, copuletur intorto, promittatur reuocato, insusurret ex inopinato, & murmuret secum: denique, vt doloris, aut voluptatis edat indicia, gemitu, planctu, exclamationibus: nihil articulatum tamen per sese, nihil characteristicis indiciis noticiarum, & sermoni simile effingit, quod in brutis manifestum est. Sed quæ accedit in hominibus mens intelligens, quæque cerebri impulsus, & agitatæ linguæ motiones gubernat, hæc demum alia vi præstantiore modulatos illos sonos articulatim distinguit, singulasque intercisas particulas, velut consignat notis ac characteribus, qui non lætitiam solum, aut mœstitiam, sed veri falsiue, honesti aut turpis quasi formam exprimunt, ac velut pingunt ideas rerum. Sic cerebrum, etsi vi sua agitatis, interruptis, distributis, & directis ad ordinem spiritibus, rudimenta quædam adumbrat cogitationum, velut primis lineis ductis, cuius itidem rei brutorum Phantasiæ exempla præbent: tamen expressum, integrum, firmum, ordine contextum, recte cohærens nihil, nisi totam illarum specierum formationem & connexum totum, atque cohærentiam dirigat, moderetur, & absoluat vi longe nobiliore, mens ipsa, alia præstantiore luce affusa, quam illa est, quæ à solo cerebro proficiscitur.
또 혀는 뇌의 자극과 다양한 진동으로 높낮이 있는 소리들을 만들고 놀랍게 변화시킨다. 숨이 이어지면 목소리가 길게 늘어나고, 굽어지면 달라지며, 끊기면 나뉘고, 꼬이면 이어지며, 되돌려지면 앞으로 뻗는다. 뜻밖에 속삭이거나 혼잣말로 웅얼거리기도 한다. 끝으로 신음과 울음과 외침으로 고통이나 즐거움의 징표를 낸다. 그러나 혀 스스로는 분절된 말이나 인식을 특징적인 표지로 나타내는 언어와 같은 것을 만들어 내지 않는다. 짐승들에게서 이것이 분명하다. 인간에게 더해진 지성적 정신이 뇌의 자극과 움직이는 혀의 운동을 다스린다. 이 정신만이 더 뛰어난 다른 힘으로 그 조절된 소리들을 분절하고, 나뉜 각 부분에 마치 기호와 문자를 찍듯 의미를 부여한다. 그 표지들은 단순한 기쁨이나 슬픔뿐 아니라 참과 거짓, 올바름과 추함의 모습을 표현하며 사물의 관념들을 그림처럼 그린다. 뇌도 마찬가지이다. 자기 힘으로 정기를 움직이고 끊고 나누고 질서 있게 이끌어, 첫 선을 긋듯 생각의 기초를 희미하게 그린다. 짐승들의 상상도 그 사례를 보여 준다. 그러나 정신 자체가 뇌에서만 나오는 빛보다 더 뛰어난 다른 빛을 비추면서 훨씬 고귀한 힘으로 그 형상들의 형성과 전체의 연결·응집을 이끌고 조절하며 완성하지 않는 한, 명료하고 완전하며 확고하고 질서 있게 엮여 올바로 연결된 것은 아무것도 이루어지지 않는다.
Rursus etiam aberrat hæc cogitationum formatio, (quæ nihil est aliud, quam effictio quædam, & repræsentatio imaginis rerum cogitatarum, in spiritibus, ac cerebro) cum cerebro corrupto aberrat prima ceu delineatio, &, vt ita dicam ἰχνογραφικὴ, quæ quasi vestigium operis futuri describit, informatio cogitationum, vt in Maniacis: cumque spirituum non est, ad formationem, conueniens habitudo, ex vitio aliquo.
또한 생각의 형성도 빗나간다. 이것은 생각되는 사물의 모습을 정기와 뇌 안에 빚어 나타내는 것일 뿐이다. 광증의 경우처럼 뇌가 손상되어 첫 윤곽, 말하자면 앞으로 만들 작품의 자취를 그리는 이크노그라피케(ἰχνογραφική), 곧 생각의 밑그림이 빗나갈 때 그러하다. 또는 어떤 결함 때문에 정기들이 형성에 적합한 상태를 갖추지 못할 때도 그러하다.
Perficit itaque διανόησιν, cogitationem via quadam progredientem, cum cerebro, mens ipsa, tum naturales cerebri motus incitans & accelerans, aut contra retardans, cum opus est, mensura regulata: tum recte connectens diuersa, & ex vno aliud, ordine congruo, detexens: tum sua luce, velut inchoatos colorum ductus expoliens & collustrans, in illis imaginibus, quas inchoat, obscura adumbratione, cerebrum. Neque has, aut solum cerebrum, sine mente aut mens sola sine cerebro conficit.
따라서 일정한 길로 진행하는 사고를 뇌와 함께 완성하는 것은 정신 자체이다. 정신은 필요에 따라 뇌의 자연적 운동들을 규칙적인 정도로 자극하여 빠르게 하거나 반대로 늦춘다. 서로 다른 것들을 올바로 연결하고, 적절한 순서로 하나에서 다른 하나를 풀어낸다. 또 뇌가 어두운 윤곽으로 시작한 형상들에 자기 빛을 비추어, 막 칠하기 시작한 색의 선들을 다듬고 밝히듯 한다. 이런 형상들은 정신 없는 뇌만으로도, 뇌 없는 정신만으로도 이루어지지 않는다.
Quanquam itaque Plato inquit in Theæteto, τὰ μὲν τὴν ψυχὴν δι᾽ ἑαυτῆς ἐπισκοπεῖν, τὰ δὲ διὰ τῶν τοῦ σώματος δυνάμεων, animam alia quidem ex seipsa considerare, alia vero adminiculo facultatum corporis: tamen vt sentiam, nec διανόησιν, cogitationem discurrentem, fieri vllam, nec φαντασίαν, nec μνήμην, phantasiam, nec memoriam, sine cerebri actionibus, in homine, dum hæret, in corpore, anima rationalis, quantumuis inorganica sit ipsa, cum his tum illis, quæ supra exposita sunt, moueor.
그러므로 플라톤이 『테아이테토스』에서 “영혼은 어떤 것은 스스로 살피고, 어떤 것은 신체의 능력들을 통해 살핀다”고 말하기는 한다. 곧 영혼이 어떤 것은 자기 자신으로 고찰하고 다른 것은 신체 능력의 도움으로 고찰한다는 뜻이다. 그렇더라도 앞서 제시한 여러 이유들은 나로 하여금 이렇게 생각하게 한다. 이성적 영혼 자체가 비유기적일지라도, 인간의 몸 안에 머무르는 동안에는 뇌의 작용 없이 추론적 사고도, 상상도, 기억도 전혀 이루어지지 않는다.
Non inficior tamen, mentem insitas & innatas noticias promere, sua vi, citra opem organorum corporis, sicut lux radios emittit: suntque illæ noticiæ lumen illud, quo tenues, euanidæ, & caligantes, in spiritibus, & cerebro, imagines illuminatæ enitescunt & effulgent: Sed nunquam has, ad cogitationes alias, sine organis cerebri, accommodat.
그러나 정신이 빛이 광선을 내보내듯 신체 기관의 도움 없이 자기 힘으로 내재하고 타고난 인식들을 드러낸다는 점은 부인하지 않는다. 이 인식들이 바로 정기와 뇌 속의 미약하고 희미하고 어두운 형상들을 비추어 빛나게 하는 빛이다. 하지만 정신은 뇌의 기관들 없이 이 인식들을 다른 생각들에 적용하지는 않는다.
Ideo Platonicum dictum, quod quædam anima consideret, per se, non vtens organis corporis, intelligo, de insitis noticiis: & rursus, de harum accommodatione, ad vsum, id est, ad obiecta sensibus percepta, & contextas inde ratiocinationes: illud Aristotelicum interpretor, non cernere mentem ea, quæ foris sunt, nisi ministerio sensuum.
따라서 영혼이 어떤 것들은 신체 기관을 사용하지 않고 스스로 고찰한다는 플라톤의 말은 타고난 인식들에 관한 것으로 이해한다. 반면 정신이 감각의 봉사 없이는 외부의 것들을 파악하지 못한다는 아리스토텔레스의 말은, 그 인식들을 실제 사용, 곧 감각으로 지각한 대상들과 거기서 엮어 낸 추론에 적용하는 일에 관한 것으로 풀이한다.
Ad hunc modum, memoria fit, spiritibus eas species, quibus imbuti sunt, dum, regulato motu, in sinum præcipitantur posteriorem, velut agglutinantibus illis partibus cerebri & cerebelli, quibus illiduntur. Illæ vero tanto difficilius adhærescunt, quanto cerebrum siccius est, ac durius, quod impressioni ob duritiem tardius cedit, sed semel affixæ diu permanent, tanto rursus citius inhærent, quanto humidius est cerebrum, sed deteruntur facile, atque abolentur, aut, velut superinductis aliis, obliterantur.
기억은 이와 같은 방식으로 이루어진다. 정기들이 규칙적인 운동으로 뒤쪽 공간에 쏟아져 들어가면서, 자신들이 담고 있는 형상들을 부딪치는 뇌와 소뇌의 부분들에 마치 붙여 놓듯 한다. 뇌가 더 건조하고 단단할수록 그 형상들은 더 어렵게 붙는다. 단단함 때문에 새김에 더디게 굴복하지만, 일단 붙으면 오래 남는다. 반대로 뇌가 더 습할수록 형상은 더 빨리 붙지만 쉽게 닳거나 사라지고, 다른 것이 위에 덧씌워지듯 지워진다.
Sic eadem vi cerebrum, inter species diuersas externorum sensuum, quas ab organis spiritus referunt, discernit.
이렇게 뇌는 같은 힘으로, 정기들이 감각 기관에서 되가져온 외적 감각들의 여러 형상을 구별한다.
Scio, maiorem harum rerum esse obscuritatem, quam vt peruestigari à quoquam, aut explicari possint, cogitanda tamen sunt: Idcirco has recitaui coniecturas, saluo semper cuiusque meliore iudicio. Nunc hæc, ad somnia accommodabimus.
이 일들은 누구도 철저히 탐구하거나 설명하기 어려울 만큼 불분명하다는 것을 안다. 그래도 생각해 보아야 한다. 그래서 누구에게나 더 나은 판단의 여지를 늘 남겨 두면서 이 추측들을 제시하였다. 이제 이를 꿈에 적용하겠다.
Διανοήσεως ratio.
사고의 방식.
Cogitationum formatio linguæ similitudine declaratur.
생각의 형성을 혀의 비유로 설명한다.
Mentis actiones in corpore omnes organicæ.
몸 안에서 정신의 작용은 모두 기관을 통해 이루어진다.
Platonis & Aristotelis dicta de actionibus mentis explicata.
정신의 작용에 관한 플라톤과 아리스토텔레스의 말을 풀이함.