원문 대조 원고

R4-557-04

In secunda coctione, vt χυμοί, humores, distinguuntur, ita si coctio non fiat talis, qualis esse debet, iidem corrumpuntur: quibus si nihil admisceatur alieni, fiunt differentiae τῶν ἀκράτων χυμῶν παρὰ φύσιν: impermixtorum humorum non naturalium. Flauae bilis τῆς ἀκράτου, impermixtae species corruptae, causam habent omnes θερμὸν τὸ αὐχμηρὸν, καὶ πυρῶδες, καὶ φλογῶδες: calorem squallidum, & ignitum & flammeum. Suntque, velut extremae eius species flaua bilis, & exquisite atra. Reliquae, vt Galenus pulchre dicit οἷον ὁδοί τινες εἰσὶ τῆς τῶν τέως εἰρημένων εἰς ἄλληλα μεταβολῆς: id est, quasi viae quaedam sunt ad harum generationem & mutationem vnius in aliam.

두 번째 소화에서 체액들이 구별되듯, 그 소화가 마땅한 방식으로 이루어지지 않으면 바로 그 체액들이 손상된다. 여기에 이질적인 것이 아무것도 섞이지 않으면, 섞이지 않은 비자연적 체액들의 여러 종류가 생긴다. 섞이지 않은 황담즙의 손상된 형태들은 모두 메마르고 불타며 불꽃 같은 열을 원인으로 한다. 그 양 끝의 형태라 할 만한 것은 황담즙과 완전히 검은 담즙이다. 나머지 형태들은 갈레노스의 적절한 말처럼 ‘앞서 말한 것들이 서로 바뀌는 어떤 길들’이다. 곧 이 형태들이 생겨나고 하나가 다른 것으로 바뀌는 일종의 경로라는 뜻이다.

R4-557-05

Flaua bilis enim, si velut assata vlteriore coctione fiat crassior, & lenta magis, ac tenax, colore vero exquisite flaua, seu, ex pleniore ac densiore flauedine velut rufescens, degenerat in eam, quae λεκιθώδης, vitellina, nominatur, quod ouorum vitellis colore, consistentia & crassitie, non sit absimilis: Crocea vocatur à nonnullis. De hac Galenus inquit ὑπεροπτηθεῖσα ξανθὴ χολὴ γίνεται ἐσχάτως ξανθὴ, καὶ πυρώδης καὶ παχύς ταῖς τῶν ὠῶν ὁμοία λεκύθοις: id est, bilis flaua vltra modum assata, extreme fit flaua, & igneum calorem acquirit, & crassitiem ouorum vitellis similem.

황담즙은 더 소화되어 구워진 듯해지면 더 걸쭉하고 끈적이고 달라붙으며, 빛깔도 아주 노래진다. 또는 더 충실하고 짙은 누런빛 때문에 붉어지는 듯해진다. 그러면 레키토데스(λεκιθώδης), 곧 난황 같은 담즙으로 변질된다. 빛깔과 점도와 농도가 달걀노른자와 비슷하기 때문이다. 어떤 이들은 이를 사프란빛 담즙이라고 부른다. 갈레노스는 이에 관해 ‘지나치게 구워진 황담즙은 극도로 노랗고 불 같고 걸쭉해져 달걀노른자와 비슷해진다’라고 말한다. 곧 지나치게 구워진 황담즙은 매우 노래지고 불 같은 열을 얻으며, 달걀노른자와 비슷한 농도를 얻는다는 뜻이다.

R4-558-02

Vitellina vsta amplius virescit, flauedine ex adustione subnigrescente, & crassescit. Vocatur autem πρασοειδής porracea, quod similis sit τῷ τῶν λαχάνων χυμῷ, id est, succo expresso ex viridi planta allii, aut aliorum olerum, cui viredo inest obscura & nigricans. De hac inquit Galenus, quod in venis generetur, indeque in ventrem confluat, aut inferiorem, aut superiorem: & perpetuo calorem alienum, & praeternaturalem indicat. Intercidit ergo inter vitellinam & aeruginosam media, per quam, in hanc illa degenerat.

난황 같은 담즙이 더 타면, 누런빛이 타는 작용으로 검어지면서 녹색을 띠고 더 걸쭉해진다. 이것은 프라소에이데스(πρασοειδής), 곧 파 같은 담즙이라고 불린다. 녹색 마늘이나 다른 채소에서 짜낸 즙처럼 어둡고 검은 기운이 도는 녹색을 띠기 때문이다. 갈레노스는 이것이 정맥 안에서 생겨나 아래쪽이나 위쪽 배로 흘러들어 간다고 말한다. 이것은 언제나 이질적이고 비자연적인 열을 나타낸다. 따라서 난황 같은 담즙과 녹청 같은 담즙 사이의 중간 단계로서, 앞의 것이 이를 거쳐 뒤의 것으로 변질된다.

R4-558-03

Aeruginosa siccior est & tenaciorque, calore & consistentia vt Galenus inquit, ⟦οἷον εἴ τις ὕδατι διαλύσειεν ἰὸν τὸν ἄριστον, ὥστε γενέσθαι σύστασιν ἐξ ἀμφοῖν σιραίου πάχει προσεοικυῖαν, καὶ ἔστιν οἷον ἀκριβὴς ἰὸς ὀνομαζόμενος ὁ ἀνθέστατος; 1593 대조⟧: id est, velut si quis aeruginem optimam aqua subigat vt ex vtriusque consistentia fiat crassitudine similis defruto, estque tanquam aerugo exquisita cognomina floridissima. Quare ἰώδης aeruginosa vocatur παρὰ τὸ τῷ ἰῷ ὁμοιοῦσθαι, quod aerugini dissolutae ac dilutae aqua modica, & bene tritae commixtaeque, colore sit similis & consistentia.

녹청 같은 담즙은 더 건조하고 더 끈적하며, 열과 점도에서 갈레노스가 말하듯 ‘가장 좋은 녹청을 물에 풀어, 그 둘의 혼합물이 졸인 포도즙과 비슷한 농도가 되게 한 것과 같으며, 가장 꽃이 핀 것이라 불리는 순수한 녹청과 같다.’ 곧 가장 좋은 녹청을 물로 개어 두 물질이 졸인 포도즙 같은 농도가 되게 한 것과 같고, 가장 풍성하게 피어난 것이라는 별칭을 지닌 정제된 녹청 같다는 뜻이다. 그래서 이를 이오데스(ἰώδης), 곧 녹청 같은 것이라고 부른다. 적은 물에 풀어 묽게 하고 잘 갈아 섞은 녹청과 빛깔과 점도가 비슷하기 때문이다.

R4-558-04

Haec rursus, vlteriore & vehementiore adustione demigrat in χολὴν ἰσατώδη, bilem Isatidis colorem referentem, in qua iam, ob nimiam deustionem, viredo ceu obfuscatur & denigratur: Vnde & φαιὰν, id est, fuscam, & ἰσατώδη vocarunt, παρὰ τὴν τῆς ἰσάτιδος τὴν γλαυκὴν χροιάν, à caeruleo Isatidis colore, qui, ex viredine obscura & languescente, in caeruleum nigricantem declinat.

이것은 다시 더 강하고 더 진행된 태움으로 이사토데스(ἰσατώδης), 곧 대청의 빛깔을 띤 담즙으로 넘어간다. 여기서는 지나치게 타서 녹색이 흐려지고 검어지는 듯하다. 그래서 이를 파이아(φαιά), 곧 어두운 갈색이라고도 하고 대청 같은 것이라고도 불렀다. 이는 대청의 푸른 빛깔에서 따온 이름이다. 그 빛깔은 어둡고 희미한 녹색에서 검은 기운이 도는 청색으로 기운다.

R4-558-05

Antecedit autem haec proxime exquisite atram, & inchoatae fuscedinis notas euidentes habet. Ideo Galenus, de aeruginosa bile inquit, declarans modum progressumque adustionis continuae, donec ad assationem, & denigrationem vltimam deueniatur: ἡ ξανθὴ χολὴ πρῶτον μὲν εἰς τὸν ἰώδη τρέπεται χυμόν, ἔπειτα εἰς τὸν μέλανα: id est, flaua bilis, primum in humorem Isatidis colorem referentem conuertitur, deinde in nigrum.

이 형태는 완전히 검은 담즙 바로 앞에 있으며, 어두워지기 시작했다는 뚜렷한 흔적을 지닌다. 그래서 갈레노스는 녹청 같은 담즙에 관해, 계속 타는 과정이 최종적인 구워짐과 검어짐에 이를 때까지의 방식과 진행을 설명하며 이렇게 말한다. ‘황담즙은 먼저 녹청 같은 체액으로 바뀌고, 그다음 검은 체액으로 바뀐다.’ 저자의 라틴어 풀이로는, 황담즙은 먼저 대청의 빛깔을 띤 체액으로, 그다음 검은 체액으로 바뀐다는 것이다.

R4-558-06

Vltima ergo flauae bilis corruptae species est exquisite atra, de prioribus completa adustione propagata, quae quidem consistentia & calore, atrum picis nitorem refert, sed viribus & effectu peior longe est altera, quae de melancholico succo adusta fit. Multo magis enim, & vehementius rodit, exulcerat, lacerat, inflammat, quam altera: propterea & Galenus hanc dicit esse χαλεπωτάτην omnium perniciosissimam. Tot sunt differentiae corruptae bilis τῆς ἀκράτου sincerae.

그러므로 손상된 황담즙의 마지막 형태는 앞의 형태들이 완전히 타서 생겨난, 완전히 검은 담즙이다. 이것은 점도와 열에서 검은 역청의 윤기를 닮지만, 힘과 작용에서는 흑담즙성 즙이 타서 생기는 다른 검은 담즙보다 훨씬 더 나쁘다. 다른 것보다 훨씬 더 많이, 더 거세게 갉아먹고 헐게 하며 찢고 염증을 일으키기 때문이다. 그래서 갈레노스도 이것을 모든 것 가운데 가장 해로운 것이라고 부른다. 섞이지 않은 순수한 담즙이 손상되었을 때의 구별은 이와 같다.