Materia quinque dolorum parit differentias, tres diuersitate qualitatum, duas quantitate, & duritie mollitieue.
질료는 통증에 다섯 가지 차이를 낳는다. 세 가지는 성질의 차이에서 생기고, 두 가지는 양과 단단함 또는 부드러움에서 생긴다.
Δακνώδης ἢ μετὰ δήξεως πόνος, ἢ ὡς διαβιβρώσκοντός τινος mordicatiuus, aut cum mordicatione dolor, & quasi depascente, aut arrodente aliquo, est, quem mordicatiuum vocant: non differt ab hoc πόνος ὡς τιτρώσκοντός τινος, dolor quasi vulnerante aliquo seu vulneratiuus.
물어뜯는 통증은 물림을 동반하거나, 무엇인가가 뜯어 먹고 갉아먹는 듯한 통증이다. 사람들이 ‘물어뜯는 통증’이라고 부르는 것이 이것이다. 무엇인가가 상처를 내는 듯한 통증, 곧 상처 내는 통증도 이것과 다르지 않다.
Coniungit vtrumque Galenus, inquiens, οὐκ ὅταν ὑπὸ βελόνης τιτρώσκηταί τις ἕτερον πάθος πάσχει, ⟦τοῦ χιτωνίου … δριμέως χυμοῦ διαβρώσει: 일부 합자 판독 유보⟧, id est, non afficitur aliter, qui vulneratur acu, quam qui acribus corroditur humoribus. Ciet vtrumque materia tam frigida quam calida. Frigiditas mordicus constipando & comprimendo, neque hoc facit, nisi adsit in membro humiditas calori iuncta, qui frigido resistat: nam si cedat calor, atque euanescat frigiditas stuporem inducit: Calor mordicat exiccando humidum membri, & diuellendo continuum.
갈레노스는 둘을 연결하며, 바늘에 찔릴 때의 상태는 자극적인 체액에 의해 부식될 때의 상태와 다르지 않다고 말한다. 저자의 라틴어 풀이로는, “바늘로 상처를 입는 사람은 자극적인 체액에 갉아먹히는 사람과 다르게 영향을 받지 않는다.” 두 통증은 차가운 질료도 뜨거운 질료도 일으킨다. 냉기는 강하게 조이고 압박하여 물어뜯는 듯한 통증을 일으킨다. 다만 그 부위에 습기가 있고, 그것과 결합한 열이 냉기에 맞설 때에만 그러하다. 열이 물러나 사라지면 냉기는 무감각을 일으킨다. 열은 부위의 습기를 말리고 연속된 것을 갈라놓음으로써 물어뜯는 듯한 통증을 일으킨다.
Ναρκώδης, quem stupefactiuum vocant, à frigida causa tantum fit, & vlceratis, sed sensu praeditis partibus frequenter accidit, cum non adest calor, qui resistat frigido occurrenti membris, estque via ad paralysin. Non raro ὀδύνας ναρκώδεις, dolores cum stupore, experitur ὁ ἐπιπολῆς ὑμὴν, membrana quae in superficie cuti substrata est, cui per totum subtensus corpus, ex occursu atque impressione aeris frigidioris, quod & sanguine destituitur, & frigidior natura existit. Sed, vt Galenus inquit, οὐ γίνονται κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ τοῦ πάσχοντος μορίου· ἀχώριστα γὰρ οὕτως ἦσαν, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός: id est, non fiunt ratione essentiae partis affectae, ita enim separari non possent: sed per accidens.
무감각하게 하는 통증(ναρκώδης)은 오직 차가운 원인에서 생긴다. 감각이 있으면서 헐어 있는 부위에 자주 생기는데, 그 부위로 닥치는 냉기에 맞설 열이 없을 때 그러하며 마비로 가는 길이 된다. 더 차가운 공기와 맞닿아 눌리면, 몸 전체에 걸쳐 피부 바로 아래에 펼쳐진 표면의 막이 무감각을 동반한 통증을 드물지 않게 느낀다. 이 막은 피가 부족하고 본래 더 차갑기 때문이다. 그러나 갈레노스는 말한다. “그것은 영향을 받는 부위 자체의 본질에 따라 생기는 것이 아니다. 그렇다면 분리할 수 없을 것이다. 오히려 우연적으로 생긴다.” 곧 저자의 라틴어 풀이로는, “손상된 부위의 본질 때문에 생기는 것이 아니다. 그렇다면 분리될 수 없겠지만, 실제로는 우연적으로 생긴다.”
Exasperans, cum res sicca fertur per membrum sensus particeps: hoc faucibus, ex sicciore aere, aut vsu acerborum vel austerorum succorum euenit.
거칠게 하는 통증은 마른 것이 감각 있는 부위를 지나갈 때 생긴다. 목구멍에서는 더 건조한 공기 때문에, 또는 떫거나 수렴성인 즙을 사용하여 이런 일이 생긴다.
Compressiuus dolor, πόνος ὡς θλιβομένου, vel μετὰ θλίψεως, euenit, cum materia multa, in membro sensus participe coarctata conclusaque, cum ipsum membrum, tum vicina comprimit, aut generatur tuberculum quoddam, in tali membro.
압박성 통증은 많은 질료가 감각 있는 부위 안에 좁게 갇혀 그 부위 자체와 이웃 부위들을 누를 때, 또는 그러한 부위에 어떤 작은 종기가 생길 때 일어난다.
Contusiuus, πόνος ὡς θλωμένου, vel μετὰ θλάσεως, solutam à contusione, vel attritu vnionem sequitur, vt cum lapis, vi naturae, per vreteres expressus duritie & asperitate sua, latera vreterum atterit: aut asperiora, & aridiora stercora, intestina stringunt & confricant, vnde quandoque sanguis emanat: aut cum, violentiore manuum, ad asperius aliquid subiectum, adactu cutis velut rupta auellitur: aut cum febrium rigoribus contunduntur artus.
타박성 통증은 타박이나 마찰로 결합이 끊어진 뒤에 따른다. 예를 들어 자연의 힘으로 요관을 따라 밀려 나가는 결석이 자기의 단단함과 거침으로 요관 벽을 문지를 때이다. 또는 더 거칠고 마른 대변이 창자를 조이고 비벼 때로 피가 나오는 경우, 손이 더 거친 물체에 세게 부딪쳐 피부가 찢기듯 벗겨지는 경우, 열병의 오한으로 팔다리가 얻어맞은 듯해지는 경우에도 그러하다.
Materia, cum loco affecto, tres dolorum gignit differentias, inter quas est πόνος τανώδης, ἢ μετὰ τάσεως, quem extensiuum vocant. Parit hunc multitudo, aut humidae materiae & crassioris, aut flatuum conclusorum in concauis spaciis locorum, musculorum, aut quibuscunque meatibus angustioribus, sensu valentibus, vel sub membranis. His enim membranae, quae vestiunt atque integunt membra vel meatus, velut inflatae distenduntur, cumque sensus adest, τανώδης, extensiuus, dolor oritur.
질료와 아픈 부위가 함께 만드는 통증의 차이에는 세 가지가 있다. 그중 하나는 긴장을 동반하여 늘어나는 통증이라고 부르는 것이다. 이는 습하고 걸쭉한 질료가 많거나, 근육 등 부위의 빈 공간, 감각 있는 좁은 통로, 또는 막 아래에 바람이 갇혀 많아질 때 생긴다. 이로 인해 부위나 통로를 싸고 덮는 막들이 부푼 듯 늘어나며, 감각이 있으면 늘어나는 통증이 발생한다.
Ἑλκώδης, vlceratiuus, cietur à materia acri & pungente, in loco qui tenui constat & laxa substantia, vt musculus, qui tenuioribus vestiti innexique membranis, humori hinc inde penetranti transitum praebent.
헐어 있는 듯한 통증(ἑλκώδης)은 실질이 얇고 느슨한 부위에서 자극적이고 찌르는 질료가 일으킨다. 근육이 그 예이다. 근육은 더 얇은 막들에 싸이고 연결되어 있어, 이리저리 파고드는 체액이 통과할 길을 제공한다.
Κνησμώδης, ἢ κνησμὸν παρασκευάζων, pruriginosus, à materia excitatur tenuiore & acri, quae perrumpens, interiora ad superficiem fertur, ibique in densius solidiusque impingens obstaculum, & sensu valens, cohibetur, ne expiret: coaceruata vero, & tum copia vrgens, tum sua se tenuitate ingerens ac penetrans, pruritum ciet, vellicando velut, ac titillando. Galenus, duplici discrimine hunc à priori separat, inquit enim: Διαφέρει ἡ κνησμώδης αἴσθησις τε καὶ διάθεσις τῆς ἑλκώδους, ἀλλ᾽ ἐπεὶ καὶ προηγεῖται πολλάκις ἡ κνησμώδης τῆς ἑλκώδους ἐκλυομένης τε καὶ παυομένης τῆς ἑλκώδους εἰς τὴν κνησμώδη· ἑλκώδης ἔτι οὐ μόνον ἐν τῷ δέρματι φαίνεται συνισταμένη, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ βάθους ἐκτεινομένη ἄχρι τῶν ὀστῶν· ἡ δὲ κνησμώδης ὄντως τῆς ἐπιφανείας μόνης ἐστὶν, οὐ πάντως κατὰ τὸν αὐτῆς λόγον, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός, ὅτι πυκνότερον τῶν ὑποκειμένων αὐτῷ δέρμα ἐστὶ: Id est, differt perceptio & affectio pruriginosa ab vlcerosa, quia saepenumero perceptio pruriginosa vlcerosam antecedit, soluta & desinente vlceratiua in pruriginosam, vlcerosa praeterea non solum ad cutem, sed per imas quoque partes ad ossa vsque penetrat: pruriginosa autem reuera ad solam superficiem pertinet, non tamen primario, pro ratione ipsius propria, sed per accidens, quod densior subiectis sibi partibus cutis est.
가려운 통증, 곧 가려움을 일으키는 통증은 더 묽고 자극적인 질료가 일으킨다. 질료는 내부를 뚫고 표면으로 나아가다가, 그곳에서 감각이 있는 더 조밀하고 단단한 장벽에 부딪쳐 밖으로 발산되지 못한다. 쌓인 질료는 많은 양으로 압박하는 한편, 미세함으로 스며들고 파고들어 마치 꼬집거나 간질이듯 가려움을 일으킨다. 갈레노스는 이를 앞의 통증과 두 가지 점에서 구별한다. “가려운 감각과 상태는 헐어 있는 듯한 것과 다르다. 가려운 상태가 헐어 있는 상태에 앞서는 일이 많고, 헐어 있는 상태가 풀려 그치면서 가려운 상태가 되기도 한다. 또한 헐어 있는 상태는 피부에만 생기는 것으로 보이지 않고 깊숙이 뼈까지 뻗는다. 반면 가려운 상태는 실제로 표면에만 속한다. 이는 반드시 그 자체의 본래 성격 때문이 아니라, 피부가 그 아래 부위들보다 조밀하다는 우연적 조건 때문이다.” 저자의 라틴어 풀이로는 이렇다. “가려운 지각과 상태는 헐어 있는 지각과 상태와 다르다. 가려운 지각이 헐어 있는 지각에 자주 앞서고, 헐어 있는 상태가 풀리고 그치면서 가려운 상태로 바뀌기 때문이다. 더구나 헐어 있는 상태는 피부뿐 아니라 깊은 부위를 거쳐 뼈까지 파고든다. 가려운 상태는 실제로 표면에만 관계되지만, 그것도 자체의 고유한 성격에 따라 일차적으로 그러한 것이 아니라 피부가 그 아래 부위들보다 조밀하기 때문에 우연적으로 그러하다.”
Quem ⟦διαισσοντα?⟧ vocant, & turgidum, nec materiam, nec subiectum habet proprium, vt, cum per arteriam diffunditur materia in locum angustum, vt, vbi doleat, aeger nesciat: &, quia altius eleuatur in loco angusto, fit dolor turgidus, qui, à radice partis primariae affectae, celeriter in circumsitas partes fertur, quibus nihil vitii inest, vt in Heterocrania & Cephalaea accidit.
그리스어로 빠르게 이리저리 달리는 통증, 라틴어로 부풀어 오르는 통증이라고 부르는 것은 고유한 질료도 고유한 발생 부위도 갖지 않는다. 예를 들어 질료가 동맥을 통해 좁은 곳으로 퍼져 들어가면, 병자는 어디가 아픈지 알지 못한다. 좁은 곳에서 더 높이 솟기 때문에 부풀어 오르는 통증이 생기며, 일차적으로 손상된 부위의 뿌리에서 아무 결함이 없는 주위 부위들로 빠르게 퍼진다. 편측 두통과 두통에서 이런 일이 생긴다.
Accidentia multipliciter variant dolorum differentias. Remittuntur enim & intenduntur, prout efficientis causae augetur & diminuitur, aut quantitas, aut vis atque efficacia: vel mutatur situs atque distantia: vel prout recens coeperunt dolores, aut longo durarunt tempore.
우연히 덧붙는 조건들은 여러 방식으로 통증의 차이를 바꾼다. 작용 원인의 양이나 힘과 효력이 늘고 줄어드는 데 따라 통증이 느슨해지거나 심해진다. 위치와 거리가 바뀌는 데 따라서도, 통증이 최근에 시작했는지 오랫동안 지속되었는지에 따라서도 달라진다.
Quoad quantitatem dolorum, alius est alio vehementior & intensior, ἧττον ἢ μᾶλλον σφοδρὸς, ἢ βίαιος, ἢ ἰσχυρός: minus aut magis vehemens, aut violentus, aut validus, alius continuo affligit, διηνεκὴς, continuus: alius interquiescit, & per interualla aut redit, aut exasperatur, διαλείμμα ἔχων, interuallum habens: alius ὁμαλὸς, aequalis: alius ἀνώμαλος, inaequalis.
통증의 크기에서는 어떤 것이 다른 것보다 더 격렬하고 강하다. 곧 덜하거나 더 격렬하고, 사납고, 강한 것으로 구별된다. 어떤 통증은 끊임없이 괴롭히고, 어떤 것은 중간에 쉬면서 간격을 두고 돌아오거나 악화된다. 어떤 것은 고르고, 어떤 것은 고르지 않다.
Quoad qualitatem, alius acutus est, ὀξεῖα ὀδύνη: alius remissus & mitis, ὁμαλωδὴς ὀδύνη. Acuunt dolores humores biliosi & acres, & flatulenti spiritus: obtundunt aut mitigant eosdem Phlegmatici humores: item dolorum alius duritiei sensum simul inuehit, alius absque hoc infestat.
성질에서는 날카로운 통증과 느슨하고 온화한 통증이 있다. 담즙성이고 자극적인 체액과 바람을 일으키는 정기는 통증을 날카롭게 하고, 점액성 체액은 그것을 둔하게 하거나 누그러뜨린다. 또 어떤 통증은 단단함의 감각을 함께 가져오고, 어떤 것은 그런 감각 없이 괴롭힌다.
Quoad locum, alii sunt profundi, βάθειοι, proprii membranis quae ossa ambiunt, cum ipsis ossibus dolor inesse existimatur: alii, prope superficiem consistunt, ἐπιπολαῖοι. Quoad tempus, alii sunt inueterati & antiquati: alii recentes & inchoati.
장소에서는 깊은 통증이 있다. 이는 뼈를 둘러싼 막에 고유하며, 뼈 자체에 통증이 있는 것으로 여겨진다. 다른 통증은 표면 가까이에 자리한다. 시간에서는 오래되어 굳어진 통증과, 최근에 새로 시작된 통증이 있다.