원문 대조 원고

R4-519-08

Tribus omnibus simul affectis, prout affectio variat, ita alii atque alii comitantur pulsus. Κυματώδης vndosus, pulsus in humidis reperitur aegritudinibus, vt anasarca, veterno, peripneumonia, languefacta virtute. Hac grauius afflicta, κυματώδης, vndosus, in σκωληκίζοντα, seu vermiculantem: eadem extreme collapsa, hic in μυρμηκίζοντα, formicantem degenerat.

이 세 가지가 모두 함께 손상되면 손상 상태의 차이에 따라 서로 다른 맥박이 뒤따른다. 물결 같은 맥박(κυματώδης)은 생명력이 약해진 습성 질환, 이를테면 전신 수종·혼수성 졸음·폐렴에서 나타난다. 생명력이 더 심하게 손상되면 물결 같은 맥박이 벌레가 기는 듯한 맥박(σκωληκίζων)으로 바뀐다. 생명력이 극도로 무너지면 이것이 개미가 기는 듯한 맥박(μυρμηκίζων)으로 바뀐다.

R4-520-02

Ἑκτικὸς, hecticus, febrium hecticarum comes est. Ἐμπρίων vel serrinus neruosarum partium sequitur inflammationes, & praesertim Pleuritidem: qui se remittit, mollem & coctu facilem: si intenditur, contumacem materiam significat.

소모열의 맥박(ἑκτικός)은 소모열을 동반한다. 톱날 같은 맥박(ἐμπρίων)은 신경성 부위의 염증, 특히 흉막염을 뒤따른다. 이 맥박이 느슨해지면 질료가 부드럽고 쉽게 숙화됨을 뜻하고, 팽팽해지면 질료가 완강함을 뜻한다.

R4-520-03

Discrimina, causas, iudicia pulsuum, copiose libris sedecim pertexuit Galenus. Ad institutum nostrum sufficiat indicasse, quod pulsus ἐνέργειαι, functiones, sint cordis & arteriarum, & de laesa vel integra cordis virtute & arteriarum testentur.

갈레노스는 맥박의 구별·원인·판단을 열여섯 권에 걸쳐 상세히 논하였다. 우리의 목적에는 맥박이 심장과 동맥의 기능이며, 심장과 동맥의 힘이 손상되었는지 온전한지를 증언한다는 점을 지적한 것으로 충분하다.

R4-520-04

Harum itaque (vt ad institutum reuertar) ἐνεργειῶν, actionum ἀρετὴ, seu virtus, sanitatem: κακία, id est, laesio seu vitium, morbos declarat illarum partium, à quibus eduntur.

그러므로 본래의 논제로 돌아가면, 이러한 기능의 훌륭함은 그 기능이 나오는 부위의 건강을 드러내고, 나쁨, 곧 손상이나 결함은 그 부위의 질병을 드러낸다.

R4-520-05

Non solum autem sedes, & principia harum actionum consideranda sunt: sed & coniunctarum partium: quarum ex illis quaedam nascuntur ac propagantur: & virtute principiorum gubernantur: quaedam sua se vi sustinent atque administrant, sed earum propaginum interuentu & societate, quas à principiis communicatas, intra sese recipiunt, & illis colligantur, ac cohaerent.

그러나 이 기능들의 자리와 근원만을 살필 것이 아니라, 거기에 연결된 부위들도 살펴야 한다. 어떤 부위들은 그 근원에서 생겨 뻗어 나와 근원의 힘으로 다스려진다. 다른 부위들은 자기 힘으로 자신을 유지하고 조절하지만, 근원에서 전달받아 자기 안에 받아들인 가지들의 매개와 결합을 통해 그렇게 하며, 그 가지들로 근원에 묶이고 연결된다.

R4-520-06

Cerebrum animalium actionum fons est: ex eo nerui nascuntur, & animales spiritus, coniunguntur eidem sensuum exteriorum organa, musculi, & quae, sensus motusue causa, neruorum inde deriuatorum surculos adipiscuntur, horum quodcunque si afficiatur, sensus membri, motusue laeditur, vel vtrumque.

뇌는 영혼적 기능들의 원천이다. 거기에서 신경과 영혼 정기가 생겨나며, 외적 감각의 기관들, 근육들, 그리고 감각이나 운동을 위해 뇌에서 뻗어 나온 신경의 작은 가지들을 받는 것들이 뇌에 연결된다. 이들 가운데 어느 하나라도 손상되면 그 부위의 감각이나 운동, 또는 둘 다 손상된다.

R4-520-07

Laeduntur vero actiones primario, ac per se, à morbis κατ᾽ ἰδιοπάθειαν, propria affectione, existentibus in membris: per consensus à morbis κατὰ συμπάθειαν, ex consensu naturae, & Symptomatis, nisi fixa & confirmata haec, in aliquo membro conuertuntur in morbos: mediante morbo à morbi causa: & fiunt laesiones triplici discrimine, aut debilitatis vel languefactis actionibus, aut corruptis, aut penitus destructis atque abolitis.

기능은 그 부위 자체에 고유한 상태로 존재하는 질병 때문에 일차적으로, 그 자체로 손상된다. 또는 자연적 감응에 따른 질병과 증상 때문에 연관을 통해 손상된다. 다만 그러한 증상들이 어느 부위에 자리 잡고 굳어져 질병으로 바뀐 경우는 제외한다. 질병의 원인은 질병을 매개로 기능을 손상시킨다. 손상에는 세 종류가 있다. 기능이 약해지거나 쇠약해지는 것, 기능이 어그러지는 것, 그리고 완전히 파괴되어 사라지는 것이다.

R4-520-08

Debilitant δυσκρασίαι, intemperies, non vehementes, siue cum materia sint coniunctae, siue solis constent & nudis qualitatibus: & ἀμετρίαι, vitiatae proportiones, non enormes, & moderatae solutiones continui. Corrumpit immoderatus & alienus calor. Destruit penitus frigiditas immoderata, & continui solutio maior.

심하지 않은 디스크라시아, 곧 성질의 불균형은 질료와 결합되어 있든 단순한 성질들만으로 이루어져 있든 기능을 약화한다. 심하지 않은 비례의 손상과 중간 정도의 연속성 단절도 그러하다. 지나치고 이질적인 열은 기능을 어그러뜨린다. 지나친 냉기와 더 큰 연속성 단절은 기능을 완전히 파괴한다.

R4-521-02

Denique, aut cum dolore sunt laesiones actionum coniunctae, aut, sine dolore, eueniunt.

마지막으로 기능의 손상은 통증과 결부되거나 통증 없이 일어난다.

R4-521-03

Dolorem inferunt, aut solutiones continuae, aut δυσκρασίαι, intemperies, immoderationes, atque à naturali temperie longius euariantes, subitaeque: aut confertae alterationes. Sic enim Galenus inquit, ἄλγημα ἢ τῆς συνεχείας λύσιν ἢ ἀλλοίωσιν ἀθρόαν ἐνδείκνυται· λύεται ἡ συνέχεια τομῇ, διαβρώσει, θλάσει, τάσει· ἀλλοιοῦται δ᾽ οὐσία θερμότητι, ψυχρότητι: id est, Dolor aut continuitatis solutionem, aut confertam alterationem ostendit. Continuitas soluitur sectione, erosione, contusione, extensione. Natura autem alteratur caliditate, frigiditate.

통증은 연속성의 단절이나 성질의 불균형에서 생긴다. 후자는 자연적인 혼합 상태에서 멀리 벗어난 갑작스러운 불균형, 또는 한꺼번에 집중되는 변화를 말한다. 갈레노스는 이렇게 말한다. “통증은 연속성의 해체나 급격한 변화를 가리킨다. 연속성은 절단·침식·타박·당김으로 풀어지고, 실체는 열과 냉기에 의해 변한다.” 곧 저자의 라틴어 풀이로는, “통증은 연속성의 단절이나 집중된 변화를 보여 준다. 연속성은 절단·침식·타박·늘어남으로 끊어지며, 본성은 뜨거움과 차가움으로 변한다.”

R4-521-04

Sed, si res propius aspiciatur, & pensitetur exactius, apparebit, non à soluta vnione per se, sed semper à qualitate contraria temperiei organi, quod sensui destinatum est, dolorem cieri. Comitatur enim dolor sensum, cuius laesi vel offensi Symptoma est.

그러나 이 문제를 더 가까이 살피고 정확히 따져 보면, 통증은 결합이 끊어졌다는 사실 자체에서 일어나는 것이 아니라, 감각을 담당하는 기관의 혼합 상태에 반대되는 성질에서 언제나 생긴다는 것을 알 수 있다. 통증은 감각을 동반하며, 감각이 손상되거나 해를 입었을 때의 증상이기 때문이다.

R4-521-05

Est enim dolor, non ipsa obiecti laedentis perceptio, sed affectio praeter naturam, quae ex ista perceptione, oboritur & existit, sicut delectatio, in organo sensus, est affectio secundum naturam, quae sensus recreationem, & refectionem à conueniente obiecto, consequitur.

통증은 해를 끼치는 대상을 지각하는 행위 자체가 아니라, 그 지각에서 생겨 존재하는 자연에 반하는 상태이다. 마찬가지로 쾌락은 감각 기관에 생기는 자연에 맞는 상태로서, 알맞은 대상이 감각을 상쾌하게 하고 회복시킨 뒤에 따르는 것이다.

R4-521-06

Sunt autem dolores omnes, in sensu tactus acriores & saeuiores multo, quam in reliquis sensibus; quod & ipse in compactiore ac solidiore est organo, & cietur à crassiore, &, vt ita dicam pleniore ac robustiore qualitate.

모든 통증은 다른 감각들보다 촉각에서 훨씬 더 날카롭고 사납다. 촉각은 더 조밀하고 단단한 기관에 있으며, 더 거칠고, 말하자면 더 충실하고 강한 성질에 의해 움직여지기 때문이다.

R4-521-07

Sed & organum tactus non vnum est, & simplex, sed multipliciter compositum, scilicet, quod in extremarum qualitatum, calidi, frigidi, humidi, & sicci, & earum, ποιότητες παθητικαὶ, qualitates passiuae, siue subiectae actionis: ab Aristotele vocantur, duri, mollis, lenis, asperi, acuti, obtusi, & similium, mediocritate ac conuenienti forma & situ consistit.

또 촉각 기관은 하나의 단순한 것이 아니라 여러 방식으로 합성되어 있다. 뜨거움·차가움·습함·건조함이라는 상반된 성질들, 그리고 아리스토텔레스가 수동적 성질, 곧 작용을 받는 성질이라고 부르는 단단함·부드러움·매끈함·거침·날카로움·무딤 등의 중간 상태와 알맞은 형태 및 배치로 이루어진다.

R4-521-08

Hoc ergo organum à sui similibus, id est, temperatis, moderate applicatis, & conuenienter, non laeditur, sed afficitur voluptate ac delectatione: Ex contrariorum immoderatione, dolorem concipit, cum haec iustam, & membro congruentem mediocritatem exuperant, & repente vehementerque tactum feriunt, cum fit applicatio obiecti ad organum.

그러므로 이 기관은 자기와 비슷한 것들, 곧 알맞게 조화된 것들이 적당하고 적절하게 닿을 때에는 손상되지 않고 즐거움과 쾌락을 느낀다. 반대되는 것들이 지나치면 통증이 생긴다. 그런 것들이 그 부위에 맞는 올바른 중간 정도를 넘어, 대상이 기관에 닿을 때 갑자기 강하게 촉각을 때리기 때문이다.