Cum autem calor naturalis temperatus, & materiae ἀνάλογος, proportione quadam respondens, peragit & absoluit in singulis coctionibus, quod intenditur, fit τῆς πέψεως, coctionis, ea species, quae ἕψησις, decoctio, vocata calore humido conficitur, exeuntque illa humorum discrimina, quae recensuimus. Si intendatur supra modum, mensuramque naturae conuenientem, & acris fiat, atque vrens, ὄπτησιν, assationem, efficit, vstulata ac velut assata materia.
자연열이 적당하고 질료에 일정한 비례로 맞아서 각 소화 과정에서 의도된 일을 수행하고 완성하면, 습한 열로 이루어지는 소화의 한 종류가 생긴다. 이를 헵시스(ἕψησις), 곧 끓여 익힘이라고 부르며, 앞서 열거한 체액의 여러 구별이 여기서 나온다. 그러나 열이 자연에 알맞은 정도와 척도를 넘어 강해지고 자극적이며 태우는 것이 되면, 옵테시스(ὄπτησις), 곧 구워 익힘을 일으켜 질료를 그슬리고 구워진 듯하게 만든다.
Quare tunc & Melancholica terrea, & biliosa ignea, cum crassitie & lentore, quem acquirunt, ceu ignescunt & acuuntur, fiuntque δακνώδη καὶ διαβρωτικά, mordicantia & erodentia. Sanguinis partes tenuiores, in flauam bilem, crassiores in atram permutantur: phlegma, aut acredinem & salsilaginem contrahit cum lentore, si putredo accedat: aut solam tenacitatem viscidam & glutinosam, si putredo absit.
그러면 흙 같은 흑담즙성 부분들과 불 같은 담즙성 부분들은 새로 얻는 걸쭉함과 끈적임에 더하여, 불붙듯 더욱 자극적이 되고 물어뜯고 부식시키는 성질을 갖게 된다. 혈액의 더 미세한 부분들은 황담즙으로, 더 걸쭉한 부분들은 흑담즙으로 바뀐다. 점액은 부패가 더해지면 끈적임과 함께 자극성과 짠맛을 얻고, 부패가 없으면 끈끈하고 아교 같은 점착성만 얻는다.
Rursus, si calor imbecillior sit iusto, ἕψησιν, perfectam coctionem, non assequitur. Degenerat itaque coctio in μόλωσιν, leuem coctionem parum differentem ab ipsa cruditate, qua coaceruatur in venis plurimum ἰχώρων, serosi sanguinis, & crudi succi crassioris. Non enim cum sicco humidum, iusta subactione recte commiscetur, nec in coalitum solidum redigitur; sed aut temere sparsum in partes siccas, sine coalitu firmo, fluitat, aut non ita illi iungitur, vt complexu, connexuque firmo solidoque, & membris proportione adaptato, ambo cohaereant & coalescant in humiditatem opportunam nutritioni. Redditur itaque tota massa sanguinea impurior, fluidior, pallidior, frigidior, & inaequabilior. Neque conueniens fit nutritio: sed corpus inflatur, & velut in tumorem attollitur οἰδηματώδη, laxum, mollem, liuidum, aut pallidum, qualis est καχεκτικῶν, male affectorum, aut ὑδρωπικῶν, aqua intercute laborantium: sicut cum fit ὄπτησις, assatio, humorum, corpus marcescit & exarescit, ex nutrimenti conuenientis defectu correptum atrophia.
반대로 열이 적정 수준보다 약하면 헵시스, 곧 완전한 소화에 이르지 못한다. 따라서 소화는 몰로시스(μόλωσις), 곧 미숙한 상태 자체와 거의 다르지 않은 가벼운 소화로 떨어진다. 이 때문에 정맥 안에는 이코르, 곧 장액성 혈액과 더 걸쭉한 미숙한 즙이 매우 많이 쌓인다. 습한 것이 적절한 처리로 건조한 것과 제대로 섞여 단단한 결합체가 되지 못하기 때문이다. 오히려 건조한 부분들에 되는대로 흩어져 단단히 결합하지 못한 채 떠돌거나, 둘이 신체 부위에 비례하여 맞는 견고한 결합으로 서로 달라붙고 엉겨 영양에 알맞은 습기가 되도록 결합하지 못한다. 그리하여 혈액 덩어리 전체가 더 불순하고 더 묽고 더 창백하고 더 차갑고 더 불균일해진다. 알맞은 영양도 이루어지지 않는다. 몸은 부풀어 부종성 종창처럼 솟으며, 느슨하고 부드럽고 검푸르거나 창백해진다. 몸의 상태가 나쁜 사람이나 피부 밑에 물이 차는 수종을 앓는 사람에게서 보는 것과 같다. 이와 달리 체액이 구워 익는 소화가 일어나면, 몸은 적절한 영양의 부족으로 위축에 빠져 시들고 말라 간다.
Tales deprauatae coctiones pariunt & cumulant succos vitiosos, multiplici discrimine. Sed & ex aliis causis nascuntur succi vitiosi, vt cum calore natiuo recte temperato, cibi vitiosi assumuntur, & aliis modis naturales ac boni succi corrumpuntur. Distributis itaque, quae hactenus explicata sunt, in suas ceu classes, constituemus differentias certas humorum, quae ex nutrimento expromuntur.
이런 그릇된 소화는 여러 종류의 나쁜 즙을 낳고 쌓는다. 그러나 나쁜 즙은 다른 원인에서도 생긴다. 예컨대 타고난 열이 알맞게 조절되어 있어도 나쁜 음식을 섭취하는 경우가 그러하며, 자연적이고 좋은 즙이 다른 방식으로 손상되기도 한다. 그러므로 지금까지 설명한 것을 각각의 부류로 나누어, 영양물에서 생겨나는 체액들의 확실한 구별을 세우겠다.
Quicquid est fluidorum liquorum in corpore, aut ὑγρότης humor, est; aut περίττωμα, excrementum.
몸 안의 흐르는 모든 액체는 히그로테스(ὑγρότης), 곧 체액이거나, 페리토마(περίττωμα), 곧 찌꺼기이다.
Ὑγρότητας voco humores illos, qui conformati partibus, secundum qualitates, proxime vsurpantur ad nutritionem, vt sunt chylus in ventriculo, sanguis in epate, ἡ οἰκεία τροφή, familiare alimentum, in partibus solidis, quantum scilicet de quolibet, ad partium ipsarum refectionem assumitur.
내가 여기서 체액이라고 부르는 것은 성질에 따라 신체 부위들에 맞게 형성되어 직접 영양에 쓰이는 액체들이다. 위의 유미, 간의 혈액, 단단한 부위들의 친숙한 영양물이 그러하다. 곧 이 각각 가운데 그 부위 자체를 보충하기 위해 취해지는 분량을 말한다.
Περιττώματα, excrementa, nomino omnes humores reliquos cuiuscunque generis, quos, vt superuacuum quid pars quaelibet, aut asseruat ad vsus certos, prouidentia Dei conditoris definitos, aut protinus respuit, tanquam onus graue futurum ipsi, & molestum, aut noxium.
찌꺼기라고 부르는 것은 종류를 막론하고 나머지 모든 액체이다. 각 부위는 이것들을 여분의 것으로서 창조주 하나님의 섭리로 정해진 일정한 용도를 위해 보존하거나, 자신에게 무겁고 성가시거나 해로운 짐이 될 것으로 여겨 즉시 내버린다.