원문 대조 원고

R4-527-01

Quoad motum, alii sunt stabiles, fixi, & permanentes, ἑδραῖοι: alii vagantur, & discurrunt ex vna parte in aliam.

운동의 관점에서는 안정되어 한곳에 고정되고 머무르는 통증이 있고, 한 부위에서 다른 부위로 돌아다니며 옮겨 다니는 통증이 있다.

R4-527-02

Differunt hi inter se, materiae efficientis copia aut paucitate, qualitatibus, crassitie vel tenuitate, aequalitate vel inaequalitate, motu vel quiete, origine materiae, prout vel in ipso nascitur materia membro, aut in eo collecta haeret, in quo dolor sentitur, vel aliunde transmissa tunc facit dolorem, cum influit.

이것들은 통증을 일으키는 질료의 많고 적음, 성질, 걸쭉함이나 묽음, 균일함이나 불균일함, 운동이나 정지, 질료의 기원에 따라 서로 다르다. 질료가 통증을 느끼는 바로 그 부위에서 생기거나 그곳에 모여 머물기도 하고, 다른 곳에서 넘어와 흘러들 때 통증을 일으키기도 한다.

R4-527-03

Non negligere has, ab accidentibus sumtas differentias, multum refert. Non parum praestant, ad accuratam morborum cognitionem, & rectam curationis institutionem. In morbis κατ᾽ ἰδιοπάθειαν, ex propria membri affectione, continuus est dolor: In ceteris κατὰ συμπάθειαν, ex consensu naturae, per interualla recrudescit & exacerbatur. Et hoc Hippocrates vult, cum inquit: Dolores laterum, pectoris, & aliarum partium, an multum differant considerandum. Tot sunt signorum discrimina, quae à laesis proficiscuntur actionibus.

우연히 덧붙는 조건에서 얻은 이러한 차이를 무시하지 않는 것은 매우 중요하다. 질병을 정확하게 알고 치료를 올바르게 정하는 데 적지 않게 도움이 되기 때문이다. 그 부위 자체의 고유한 상태에서 생긴 질병에서는 통증이 지속적이다. 자연적 감응에서 생긴 나머지 질병에서는 통증이 간격을 두고 되살아나 심해진다. 히포크라테스가 “옆구리·가슴·다른 부위의 통증들이 크게 다른지 살펴야 한다”고 말할 때도 이 뜻이다. 손상된 기능에서 비롯되는 징후의 구별은 이만큼이다.

R4-527-04

Sequuntur exeuntia, ἐκκρινόμενα. Horum Galenus tria constituit genera, cum ait, ὅσα ἐκκρίνεται, τὰ μὲν ὡς μέρη τῶν πεπονθότων, τὰ δὲ ὡς περιττώματα, τὰ δὲ ὡς ἐν αὐτοῖς περιεχόμενα κατὰ φύσιν: Id est, quae excernuntur, aut partes sunt affectorum membrorum, aut excrementa, aut quae, in membris ipsis, secundum naturam continentur.

다음은 몸에서 나오는 것들, 곧 배출물(ἐκκρινόμενα)이다. 갈레노스는 이것을 세 종류로 정하며 말한다. “배출되는 것들 가운데 어떤 것은 병든 부위의 일부이고, 어떤 것은 찌꺼기이며, 어떤 것은 그 부위 안에 본래 담겨 있는 것이다.” 곧 저자의 라틴어 풀이로는, “배설되는 것은 병든 부위의 일부이거나, 찌꺼기이거나, 그 부위 자체에 자연에 따라 담겨 있는 것이다.”

R4-527-05

Excernuntur vt partes, in inueterata phthisi pulmonis exulcerati, ac putredine consumti & corrosi, particulae tussi: in Dysenteria quandoque derasae intestinorum tunicae egestionibus alui: in epaticis fluxibus, (vt quibusdam placet) inflammati epatis portiunculae: in renum inflammationibus carunculae decisae renum substantiae, cum vrinis.

신체 부위의 일부로 배출되는 것의 예는 이렇다. 오래된 폐소모증(phthisis)에서는 헐고 부패로 소모되고 침식된 폐의 작은 조각들이 기침으로 나온다. 이질에서는 때로 벗겨진 창자막이 대변과 함께 나온다. 간성 설사에서는, 일부 사람들의 견해에 따르면, 염증이 생긴 간의 작은 조각들이 나온다. 신장의 염증에서는 신장 실질에서 떨어진 작은 살 조각들이 소변과 함께 나온다.

R4-527-06

Vt contenta secundum naturam, ex incisa, rupta, corrosa, aut dehiscente vena, sanguis ruber & crassus: ex arteria flauus, tenuis, & spumosus. Vt excrementa, & humores plurimi, & alia, pus, calculi, vermes.

자연적으로 담겨 있던 것의 예로는 잘리거나 터지거나 부식되거나 벌어진 정맥에서 나오는 붉고 걸쭉한 피, 동맥에서 나오는 누렇고 묽으며 거품 섞인 피가 있다. 찌꺼기의 예로는 여러 체액과 그 밖에 고름·결석·벌레가 있다.

R4-527-07

Partes membrorum, nunquam secundum naturam eduntur, nec contenta naturalia per se: per accidens, eorum excretiones quandoque fiunt secundum naturam nimirum membra onusta copia, ampliore iusto, exoneratura sese partem aliquam eijciunt. Excrementorum magna varietas est. Aut enim sunt, κατὰ φύσιν, secundum naturam, aut παρὰ φύσιν, praeter naturam. Illa rursus, aut sunt sua natura κατὰ φύσιν, secundum naturam, aut ex accidente.

신체 부위의 일부가 배출되는 일은 결코 자연에 맞지 않는다. 자연적으로 담겨 있는 것들도 그 자체로는 배출이 자연스럽지 않다. 그러나 우연적인 사정에 따라 때로 그 배출이 자연에 맞을 수는 있다. 곧 부위가 적정량보다 많은 내용물로 짓눌릴 때, 짐을 덜려고 그 일부를 내보내는 경우이다. 찌꺼기에는 매우 다양한 종류가 있다. 자연에 맞는 것도 있고 자연에 어긋나는 것도 있다. 앞의 것은 다시 그 자체의 본성에 따라 자연에 맞는 것과 우연적 사정으로 그러한 것으로 나뉜다.

R4-528-02

Sed hae excrementorum differentiae, cum intelligantur rectius, si, secundum coctionum discrimina, χυμοὶ & περιττώματα, humores & excrementa, discernuntur, ordine, coctionum, & humorum inde nascentium varietatem exponemus.

그러나 소화 단계의 차이에 따라 체액과 찌꺼기를 구별하면 이러한 찌꺼기의 차이를 더 올바르게 이해할 수 있으므로, 소화 과정과 그로부터 생겨나는 체액의 다양한 종류를 차례로 설명하겠다.

R4-528-03

Quicquid corporis inest succi, hoc omne, aut membrorum soliditati intextum, mutuo exactoque cum sicco complexu atque coalitu, eorundem constituit & absoluit substantiam: aut, extra soliditatem partium, in cauis vacuisque continetur spaciis: quorum quaedam, peculiari perigraphe, & structura, vel amplis laxisque cauitatibus, alueorum aut fontium instar, excipiunt, quod colligitur, vocanturque κοιλίαι, cauitates, vt in cerebro, corde, ventriculo, renibus: vel canalium & siphonum ductibus, vsu vero riuulorum, quod illabitur, opera naturae eo ex amplioribus deriuatum deducunt ac distribuunt, vt venae, arteriae, intestina, vocanturque πόροι, meatus: quaedam ὡς ὀπαί τινες λεπταὶ, tanquam exiles quaedam cauernulae, sicut Galenus ait, ipsi membrorum texturae, ex primo, aut humidi siccique coalitu, aut dissimilium partium contextu intersitae, spongiarum, aut rarioris terrae instar, excipiunt ac combibunt, quod, vel, per hiantia eorundem oscula extillat: vocantur & haec πόροι, meatus, atque in quibusdam conspicua sunt, vt in ossibus quibusdam, & quandoque, in ipsa cute, aestiuis solibus rarefacta: in aliquibus, & quidem plurimis sensum fugiunt.

몸 안의 모든 액체는 두 방식 가운데 하나로 존재한다. 하나는 신체 부위의 고형 부분에 짜여 들어가, 건조한 것과 서로 정확히 결합하고 합쳐져 그 부위의 실체를 이루고 완성하는 것이다. 다른 하나는 부위의 고형 부분 바깥, 속이 비어 있는 공간에 담겨 있는 것이다. 그 공간들 가운데 고유한 윤곽과 구조를 가진 것들은 두 방식으로 작용한다. 하나는 넓고 느슨한 공동을 이루어 그릇이나 샘처럼 모여드는 것을 받는 것이다. 뇌·심장·위·신장에 있는 공동들이 이에 속한다. 다른 하나는 관이나 도관의 통로로 이루어지고 개울과 같은 구실을 하여, 자연의 작용으로 더 넓은 곳에서 갈라져 흘러드는 것을 이끌고 나누어 준다. 정맥·동맥·창자가 그러하며, 이것들을 포로이(πόροι), 곧 통로라고 부른다. 또 어떤 것은 갈레노스의 말처럼 아주 작은 구멍과 같은 것들이다. 습한 것과 건조한 것이 처음 결합할 때, 또는 서로 다른 부위들이 짜일 때 그 조직 자체에 끼어 생기며, 해면이나 성긴 흙처럼 벌어진 작은 입구로 스며드는 것을 받아 빨아들인다. 이것들도 포로이, 곧 통로라고 부른다. 어떤 뼈나 여름 햇볕에 성겨진 피부에서는 눈에 보이기도 하지만, 다른 곳들, 사실 대부분의 곳에서는 감각으로 알아차릴 수 없다.

R4-528-04

Totum autem corpus, propter hanc in ipsum meatuum & ductuum dispersam varietatem, fit σύμπνουν, καὶ σύρρουν, conspirabile & confluxile, secundum Hippocratem. Atque haec humidi, quod in corporibus reperitur, prima sunt genera.

이처럼 다양한 통로와 도관이 온몸에 퍼져 있기 때문에, 히포크라테스에 따르면 몸 전체는 함께 숨 쉬고 함께 흐를 수 있는 것이 된다. 몸 안에 있는 습한 것의 일차적 종류는 이러하다.

R4-528-05

Illud vero, quod intextum soliditati partium diximus, humidum, nec liberum est, solutumue, nec discerni à sicco, sensu potest: ratione potest. Estque duorum generum, sed insitum vtrumque, etsi dissimili insitionis modo.

그런데 부위의 고형 부분에 짜여 들어간다고 말한 습한 것은 자유롭게 풀려 있지 않으며, 감각으로는 건조한 것과 구별할 수도 없다. 다만 이성으로는 구별할 수 있다. 이것에는 두 종류가 있는데, 들어가 자리 잡는 방식은 다르지만 둘 다 그 부위에 내재한다.

R4-529-01

Vnum innatum, à prima origine, partium substantiae, & in vere solidis ex semine, in carnosis ex sanguine propagatum, calorem natiuum sustinet, vehit, & alit, tanquam conueniens illi pabulum, & ab eodem vicissim lambitur, ac depascitur paulatim.

한 종류는 최초의 기원부터 부위들의 실체에 타고난 것이다. 참으로 고형인 부위에서는 씨에서, 살로 된 부위에서는 피에서 생겨난다. 이것은 타고난 열에 알맞은 먹이처럼 그 열을 떠받치고 실어 나르며 기른다. 반대로 그 열은 이것을 조금씩 핥아 먹고 소모한다.

R4-529-02

Alterum ex nutrimento, tribus prius elaborato confectoque coctionibus, & nutritioni adaptato, in locum illius sufficitur, atque attexitur substantiae membrorum, quod de priore, vi caloris absumtum defluxit, vel in aucti atque extensi corporis est insumtum molem.

다른 종류는 먼저 세 차례 소화되어 처리되고 만들어져 영양에 알맞게 된 음식에서 나온다. 그것은 앞의 습한 것 가운데 열의 힘으로 소모되어 없어진 몫이나 몸이 자라고 커지는 데 쓰인 몫을 대신하여 공급되며, 신체 부위들의 실체에 덧짜인다.

R4-529-03

Vtrumque Galenus ἔμφυτον καὶ σύμφυτον ὑγρότητα, ὕλην, & ἰχῶρα: innatam & congenitam humiditatem, materiam, humorem: hoc posterius vero, ante absolutam nutritionem, οἰκείαν τροφὴν ἑκάστου τῶν μορίων, familiare alimentum singularum partium, nominat.

갈레노스는 둘 다 타고나고 함께 태어난 습기, 질료, 체액이라고 부른다. 그러나 뒤의 것은 영양 과정이 완성되기 전에는 각 부위에 친화적인 영양분이라고 부른다.

R4-529-04

Si, discriminis causa, illud σύμφυτον, seu connatum, contractumue, ex prima formationis materia: hoc ἐπίκτητον vel ἐπείσακτον, seu acquisitum, ascitumue, vel adiunctum ex nutrimento, quis appellare voluerit, meo iudicio non errauerit, modo discrimen retineatur.

구별을 위해 앞의 것을 최초 형성의 질료에서 함께 생겨나거나 얻어진 선천적인 것(σύμφυτον)이라고 하고, 뒤의 것을 영양분에서 획득되거나 받아들여져 덧붙은 후천적인 것(ἐπίκτητον, ἐπείσακτον)이라고 부르고자 한다면, 그 차이를 유지하는 한 내 판단으로는 잘못이 아니다.

R4-529-05

Nam σύμφυτον, innatum, illud innascitur partibus, quae ὁμοιομερῆ, similares, vocantur, prima & vera generatione, ex semine aut sanguine conflatis, discrimine multiplici, pro ratione & varietate ipsarum partium: Hoc ἐπίκτητον, acquisitum, foris accedit, ad formatas & iam absolutas partes, & ipsis iungitur, generatione quadam particulari, qua, non peculiaris, & noua, distinctaque producitur substantia, sed priori agglutinatur & conformatur quaedam, quod expleat & instauret absumtum, sitque, post nutritionem, commune pabulum caloris natiui cum priore.

선천적인 것은 동질적이라고 부르는 부위들이 씨나 피에서 처음으로 참되게 생성될 때, 그 부위들 자체의 성격과 다양함에 따라 여러 차이를 지니며 함께 생겨난다. 후천적인 것은 이미 형성되어 완성된 부위들에 바깥에서 더해지고, 일종의 부분적인 생성을 통해 그 부위들과 결합한다. 이 생성에서는 특별히 새롭고 별개의 실체가 만들어지는 것이 아니라, 앞서 있던 것에 어떤 것이 붙어 그것과 같아져 소모된 몫을 채우고 회복시킨다. 영양 과정이 끝나면 그것은 앞의 것과 함께 타고난 열의 공통된 먹이가 된다.

R4-529-06

Quare nutritionem ita expediri volunt, si huius, ex nutrimento confectae materiae, fiat πρόσθεσις, appositio, si πρόσφυσις, agglutinatio, si ἐξομοίωσις assimilatio, id est, si apponatur rite, vel intra poros recepta, vel, si tantis pars non sit peruia foraminibus, vt in cartilaginibus, foris attensa: si deinde affigitur & adhaerescat, tandemque, quod eius fieri potest, exactissime substantiae praeexistenti aequetur, & coalescat.

그러므로 그들은 음식에서 만들어진 이 질료에 덧붙음(πρόσθεσις), 부착(πρόσφυσις), 동화(ἐξομοίωσις)가 일어나면 영양이 이루어진다고 본다. 곧 질료가 작은 통로들 안으로 받아들여져 적절히 놓이거나, 연골처럼 그만한 구멍이 통하지 않는 부위에서는 바깥에 붙어 놓이고, 이어 고정되어 달라붙으며, 마침내 가능한 한 가장 정확하게 기존 실체와 같아져 합쳐지는 것이다.