DE MERCVRIO medicina simul & astronomica narratio. CAPVT X. SVPEREST de uniuerso septem planetarum theatro sanequam uenerando, unus Mercurius: cuius stellam uersatilis esse naturae, & Protheum quendam imitari, cum Ptolemaeo, & priscis rerum coeli interpretibus omnibus, fidem facit experientia. Nam alio tempore frigidum esse illius spiraculum, alio humidum, quandoque calidum, & retorridum, nonnunquam uentosum, ex commotionibus quas in aëre ciet, facile est deprehendere. Nunc enim Solis naturam, nunc Lunae, nunc aliorum quibuscum miscetur, celerrime induit. Unde factum uideas, ut nunc uir, nunc foemina sit, quemadmodum scripsit poëta. Quae res, locum fortasse dare potuit his quae de Hermaphrodito apud Nasonem sub cortice aenigmatico circumferuntur. Habet itaque hic planeta naturam mire uariam: quod de Ptolemaei uerbis probare aggredior. Mercurii stella (inquit) uim fere parem habet in desiccando & absorbendis humiditatibus: propterea quod non ualde longe à Sole recedit. Aliquando uero in humectando, quia uicina est Lunae: quae terrae proxima uehitur. Subitarum autem mutationum in utramque partem est effectrix, concitata celeritate sua, qua mouetur circa Solem. Haec ille.
참으로 경이로운 일곱 행성의 전체 무대에서 이제 수성(Mercurius) 하나만 남았다. 경험은 프톨레마이오스와 하늘의 일들을 풀이한 모든 고대인들과 더불어, 이 별의 본성이 변화무쌍하며 일종의 프로테우스를 닮았음을 입증한다. 수성이 공기 속에 일으키는 동요를 보면 그 기운이 어떤 때에는 차갑고 다른 때에는 습하며, 때로는 뜨겁고 바싹 태우며, 간혹 바람을 일으킨다는 것을 쉽게 알 수 있다. 수성은 어떤 때에는 태양의 본성을, 다른 때에는 달의 본성을, 또 다른 때에는 함께 섞이는 다른 별들의 본성을 지극히 빠르게 입는다. 그러므로 시인이 썼듯이 때로는 남성이고 때로는 여성이 되는 것이다. 이 사실이 아마도 나소의 작품에서 수수께끼 같은 겉옷 아래 전해지는 헤르마프로디토스 이야기에 계기를 주었을 것이다. 따라서 이 행성은 놀라울 만큼 다양한 본성을 지닌다. 이를 프톨레마이오스의 말로 입증하겠다. 그는 말한다. “수성은 건조하게 하고 습기를 흡수하는 데 거의 동등한 힘을 지닌다. 태양에서 그리 멀리 벗어나지 않기 때문이다. 그러나 때로는 습하게 하는 힘도 지닌다. 지구에서 가장 가까이 운행하는 달과 이웃하기 때문이다. 또 태양 주위를 도는 자기 운동의 빠른 속력에 자극되어 어느 쪽으로든 갑작스러운 변화를 일으킨다.” 그의 말은 이와 같다.
Itaque, quia concitatioris motus est, idcirco eam concitationem in corporum qualitatibus, & humoribus eorundem permiscendis, ac alternandis retinere fertur. Unde, quia ubique dubitant Mercuriales, undecunque etiam quaerunt ac sciscitabundi perscrutantur singula, perscrutandoque ad secretiora penetrant: & quae prius erant obscura, aperiunt. Quinetiam proficiscitur ulterius ad intentata, dum non solum suos, legendo, audiendo, & scribendo, exacuunt spiritus: sed etiam fidentiores faciunt, redduntque indefessos. Caeterum, humor ipse quem Mercurii stella ciet, mirum in modum est acutus, & penetrabilis. Qua ex re fit, ut hominum, cogitationes ad eloquendum, scribendum, & ex tempore dicendum ac discendum uehementer promoueat: atque animum ad rerum subtilium, & ingeniosarum peruestigationem promptissime exacuat: adeo, ut quaerendo Mercuriales quoduis facile inueniant, inueniendo cognoscant, & cognoscendo scientes euadant.
그러므로 수성의 운동은 더 격렬하며, 몸의 성질들과 그 체액들을 뒤섞고 바꾸는 데에도 그 격렬함을 유지한다고 한다. 그래서 수성에 속한 사람들은 어디서나 의문을 품고, 온갖 곳에서 찾아 물으며, 하나하나 캐묻고 깊이 조사한다. 조사함으로써 더 깊은 비밀에 들어가 이전에 가려졌던 것을 드러낸다. 그 작용은 아직 시도하지 않은 것에까지 더 나아간다. 이들은 읽고 듣고 쓰면서 자신의 정기를 날카롭게 할 뿐 아니라 더욱 담대하게 만들고 지칠 줄 모르게 하기 때문이다. 더욱이 수성이 일으키는 체액 자체는 놀라울 만큼 예리하고 깊이 파고든다. 이로써 사람들의 생각을 웅변과 글쓰기, 즉석에서 말하기와 배우기로 강하게 북돋으며, 미묘하고 기지 넘치는 사물들을 연구하도록 정신을 민첩하게 연마한다. 그리하여 수성에 속한 사람들은 찾음으로써 무엇이든 쉽게 발견하고, 발견함으로써 알아보고, 알아봄으로써 아는 사람이 된다.
Hinc rationalem animae uim, quam Peripatetici artium omnium artem & officinam dixerunt, propterea quod sola reliquas potestate comprehendit, una cum intelligentia, & phantasia, (quae receptaculum est eorum omnium quae sensibus offeruntur) illi merito sacrarunt antiqui. Insuper, facundiam (unde Gratiarum dux fingitur) cum oratione, quae conceptae rationis est explicatrix. Rursum & linguam, quae cum uocalibus instrumentis, orationis est artifex, & intelligentiae ministra. Ex quo Ἑρμῆς à Graecis Mercurius dictus fuit: quod ἑρμηνείαν, hoc est interpretationem auspicatum stellae illius defluuium ingeneret. Fel praeterea eidem nonnulli addixerunt, quod Aristoteli purgati sese iocinoris, uel, ut aliis placet, efferuescentis sanguinis, est excrementum: Cuius natura penetrabilis & acris, quantas ad inueniendum, intelligendum, disserendum, & eloquendum, uires habeat, docet, post Aristotelem, uetus prouerbium hoc, animum non habet, qui iram non habet. Quanquam non sum nescius de animositate etiam intelligi posse.
그래서 고대인들은 영혼의 이성적 능력을, 지성과 판타시아와 함께 마땅히 수성에게 바쳤다. 판타시아는 감각에 제시되는 모든 것의 수용처이다. 소요학파 철학자들은 이 이성적 능력을 모든 기술 가운데 으뜸인 기술이자 작업장이라 불렀다. 이 능력만이 다른 모든 능력을 잠재적으로 포괄하기 때문이다. 여기에 유창함과, 마음에 품은 생각을 풀어내는 말도 귀속시켰다. 이 때문에 메르쿠리우스는 카리테스의 인도자로 형상화된다. 또 발성 기관들과 함께 말을 만들어 내고 지성에 봉사하는 혀도 귀속시켰다. 그래서 그리스인들은 메르쿠리우스를 헤르메스(Ἑρμῆς)라 불렀다. 이 별의 길한 유출이 헤르메네이아(ἑρμηνεία), 곧 해석을 생겨나게 하기 때문이다. 일부 사람들은 또한 담즙을 수성에 귀속시켰다. 아리스토텔레스에게 담즙은 간이 스스로를 정화하면서 내보내는 찌꺼기이며, 다른 이들의 견해에 따르면 끓어오르는 피의 찌꺼기이다. 깊이 파고들고 날카로운 그 본성이 발견하고 이해하고 논의하고 말하는 데 얼마나 큰 힘을 지니는지는 아리스토텔레스에 이어 다음의 오랜 속담이 가르쳐 준다. “분노가 없는 자에게는 기개도 없다.” 물론 이 말이 용기를 가리키는 것으로도 이해될 수 있음을 나는 알고 있다.
Sed hic non omittendum, quod stella Mercurii, melancholicae quandoque est naturae, aut, si mauis, melancholiam efficit, sed celerem & subitam, qualis est in apibus, & formicis: unde, in his prouida diligentia, in illis uero, sedula industria commendatur. Saturnus contra, grauem & pigram efficit: qualis in asinis & bobus apparet: ex qua utrisque, laborum tolerantia mire probatur. De facultatibus corpus humanum regentibus, in animali, & eius sobole, quae ratiocinatrix dicitur, propter causas prius expositas partem sibi uendicat. Stilbon, aut si mauis Mercurius, cuius stella cum suo radio (ut antea scripsimus) quia naturae est uersatilis & ancipitis, nunc flauam bilem mouens, nunc atram, sed dilutiorem tamen, idcirco uarii temperamenti homines, & naturae sic satis confusae, figurare solet:
그러나 여기서 빼놓지 말아야 할 것은 수성이 때로는 흑담즙성 본성을 지닌다는 사실이다. 또는 원한다면 흑담즙질을 일으킨다고 해도 좋다. 다만 벌과 개미에게서 보듯 빠르고 돌연한 흑담즙질이다. 그 때문에 개미에게서는 앞을 내다보는 근면함이, 벌에게서는 부지런한 활동이 칭찬받는다. 이와 반대로 토성은 무겁고 게으른 흑담즙질을 일으킨다. 당나귀와 소에게서 나타나는 것과 같다. 거기서 두 동물이 노동을 견디는 능력이 크게 인정된다. 몸을 다스리는 능력들 가운데 수성은 앞서 설명한 이유로 동물적 능력과 그 후예인 추론 능력에서 제 몫을 차지한다. 스틸본, 또는 수성이라 불러도 좋을 이 별은 그 빛과 더불어, 앞서 썼듯이 변화무쌍하고 양면적인 본성이다. 때로는 황담즙을, 때로는 흑담즙을 움직이되 후자는 좀 더 묽은 것으로 움직인다. 그래서 다양한 기질과 상당히 뒤섞인 본성을 지닌 사람들을 빚어내곤 한다.
de quorum pictura sunt, ut hinc exordiar, aureos montes pollicentes: quae difficilia sunt, pulchra existimantes, fallacia fallaciam trudentes, tanquam in speculo multa uidentes: in utrunque parati, aut uersare dolos, seu certe occumbere morti: cretissantes contra Cretensem: nodum ubique in scirpo quaerentes: fumos uendentes: oua subuentanea parientes: duos parietes de eadem fidelia dealbantes: Chamaeleonte mutabiliores, uentorum campos circumeuntes: duabus sellis plerunque sedentes: uulpinae pelli leoninam subsuentes: bullatas nugas plenis loculis gerentes, somnia sibi fingentes: animis pegaso uelociores: nunc de toga, nunc de pallio rixantes: ad omnia, ceu nauibus & quadrigis festinantes: ante uictoriam triumphum canentes: uias quibus effugiant multas habentes: omnes naso suspendentes: libenter & facile discentes: graecam fidem possidentes, propriis ingenii uiribus confidentes: sciendi cupiditate à publicis negotiis abstinentes: ab augenda re domestica, & promouendis liberis ob mirum sciendi desiderium, animum prorsus alienum gerentes: unde pauperes in paupere tecto saepenumero moriuntur: nominis immortalitatem caecituris diuitiis praeferentes &c.
그들의 초상을 이제부터 그려 보자면 이렇다. 황금 산을 약속하고, 어려운 것을 아름답다고 여기며, 속임수로 속임수를 밀어낸다. 거울 속을 보듯 많은 것을 보고, 속임수를 부리든 죽음에 몸을 맡기든 양쪽 다 준비되어 있다. 크레타인에게 맞서 크레타인처럼 속이고, 어디서나 골풀에서 매듭을 찾으며, 연기를 팔고, 바람만으로 잉태한 알을 낳는다. 같은 단지의 회로 두 벽을 칠하며, 카멜레온보다 변덕스럽고, 바람의 들판을 돌아다닌다. 대개 두 의자에 걸터앉고, 여우 가죽에 사자 가죽을 덧대며, 부풀린 하찮은 말들로 주머니를 가득 채우고, 스스로 꿈을 지어낸다. 정신은 페가소스보다 빠르며, 때로는 토가를 두고, 때로는 팔리움을 두고 다툰다. 모든 일을 배와 사두마차로 달려가듯 서두르고, 승리하기 전에 개선가를 부른다. 달아날 길을 많이 가지고, 누구나 코웃음으로 깔보며, 기꺼이 쉽게 배운다. 그리스식 신의를 지니고, 자기 지력의 힘을 믿는다. 알고 싶은 욕망 때문에 공적인 일들을 멀리하고, 놀라운 지식욕 때문에 가산을 늘리는 일과 자녀들을 출세시키는 일에 전혀 마음을 두지 않는다. 그래서 가난한 집에서 가난하게 죽는 일이 매우 잦다. 사라질 재물보다 이름의 불멸을 더 좋아하는 것이다. 그 밖에도 그러하다.
Morbi quos Mercurii stella agnoscit, & suis immittit, sunt epilepsia, phrenitis, cholera morbus, quandoque causus, melancholia, dysenteria, angina, phthisis, pleuritis, tenesmus, uertigo: in summa affectus omnes qui partim sunt Saturnii, partim Martiales, aduersus quos, optimus medicus optimis remediis, si mature illi consulueris, te pro opportunitate praemuniet, & immunem reddet. De pulsu, excrementis, & insomniis, & aliis, quae haec stella suae soboli communicat, nihil peculiariter hic possum scribere: propterea quod unius naturae (ut iam admonui) haud quaquam esse solet: quare confuse uaria ei omnia adscribes: de qua stella & reliquis sex in coelo primariis, hoc est, de planetis septem, quod ad medicam & astronomicam de illis commentatiunculam attinet, uerbum non amplius addam, aliis suum locum ex ordine daturus, modo mihi placide concesseris ex his quae hactenus & alibi scripsi: rerum coeli, cum rebus corporis magnum esse commercium. Adhaec peritum astronomum, cum perito medico, admodum conuenire, quod, ut facilius accipias, & agnoscas, ueluti de auctario, sequentia duo capita, candidus, ut omnia tibi impertio.
수성이 자기 것으로 인정하고 자기 사람들에게 보내는 병들은 간질, 프레니티스, 콜레라성 구토·설사, 때로는 작열열, 흑담즙질, 이질, 인후 협착, 소모병, 늑막염, 뒤무직, 현기증이다. 요컨대 일부는 토성에 속하고 일부는 화성에 속하는 모든 질환이다. 훌륭한 의사에게 제때 상담한다면 그는 가장 좋은 약으로 적절히 대비해 주고 그 병들에서 벗어나게 해 줄 것이다. 수성이 그 후예들에게 나누어 주는 맥박, 배설물, 꿈과 그 밖의 것들에 관해서는 여기서 특별히 쓸 수 있는 것이 없다. 이미 일러두었듯이 수성은 결코 한 가지 본성만 지니지 않기 때문이다. 따라서 갖가지가 뒤섞인 모든 것을 수성에 귀속시키게 될 것이다. 이 별과 하늘의 다른 주요 여섯 별, 곧 일곱 행성에 관한 이 의학적·천문학적 소론에 대해서는 이제 한마디도 더하지 않겠다. 다른 논제에 차례대로 자리를 내주려 한다. 다만 지금까지 여기서, 그리고 다른 곳에서 내가 쓴 것들에 근거하여 하늘의 사물과 몸의 사물 사이에 큰 교류가 있음을 순순히 인정해 주기 바란다. 아울러 숙련된 천문학자와 숙련된 의사가 매우 잘 어울린다는 점도 그렇다. 그대가 이를 더 쉽게 받아들이고 알아보도록, 일종의 덤으로 다음 두 장을 모든 다른 내용과 마찬가지로 허심탄회하게 그대에게 전한다.
Mercurii stella inconstans, uersatilis & uaria.
수성은 일정하지 않고 변화무쌍하며 다양하다.
Libr. i. Apot.
『아포텔레스마티카』 제1권.
Mira Mercurialis stellae natura: & ingeniorum quibus praeest.
수성의 놀라운 본성과 수성이 주관하는 재능들.
Mercurius quibus rebus corporis praesit.
수성은 몸의 어떤 것들을 주관하는가.
Mercurii stella qualem melancholiam quandoque efficiat.
수성은 때로 어떤 흑담즙질을 일으키는가.
Mercurialium hominum mores & natura.
수성에 속한 사람들의 품성과 본성.
Morbi Mercuriales.
수성에 속한 질병들.
Res coeli, cum rebus corporis magnum habere commercium.
하늘의 사물과 몸의 사물 사이에는 큰 교류가 있다.
‘그리스식 신의’와 ‘크레타인처럼 속이다’ 등은 고대의 속담적 편견을 활용하는 저자의 묘사이다.