Solem variis appellationibus (ut hinc ordiar) & iisdem sanequam appositis, priscos rerum coeli, & naturae interpretes merito insignivisse semper existimavi. In quibus, ut poeticas omittam, celebres habentur, Phoebus & Apollo. Illa, quod φῶς τοῦ βίου, hoc est, lumen vitae omnibus infundat. Haec, Eusebio teste, quod ἀπαλλάττῃ τοὺς νόσους, id est morbos deleat. Vnde primam medicinae originem, rite sibi inauthorare, seque opiferum, apud Nasonem, iure vocare, mihi videtur.
먼저 여기서 이야기를 시작하자면, 나는 하늘과 자연의 일을 풀이하던 옛사람들이 태양을 여러 가지 참으로 알맞은 이름으로 높여 부른 데에는 그만한 까닭이 있다고 늘 생각해 왔다. 시적인 이름들을 제쳐 두더라도 포이부스와 아폴론은 널리 알려져 있다. 앞의 이름은 태양이 ‘생명의 빛’을 뜻하는 ‘포스 투 비우’를 모든 것에 부어 주기 때문이며, 뒤의 이름은 에우세비우스가 증언하듯 ‘질병들을 물리친다’를 뜻하는 ‘아팔라테 투스 노수스’, 곧 병을 없애기 때문이다. 그러므로 태양이 의술의 첫 기원을 자신의 것으로 삼고, 나소의 시에서 자신을 도움을 주는 자라고 부르는 것은 정당하다고 생각한다.
Inventum (inquit) Medicina meum est: opiferque per orbem Dicor.
그는 말한다. ‘의술은 내가 발명한 것. 온 세상에서 나는 도움을 주는 자라 불린다.’
Nam salutaribus suis radiis, adhuc vitali motu, & tepore plane divino, quaecunque de vastissimo telluris utero prodeunt: & materiam curandis, abigendisque morbis idoneam sufficiunt, desuper vegetat, fovet, ac facultatibus partim cognitis, partim abstrusis, aspirante reliquo stellarum choro, efficaciter illustrat. Ex quo fit, ut apud eundem Poetam de se etiam merito dicat,
태양은 유익한 광선과 생명을 주는 운동, 참으로 신적인 온기로, 대지의 드넓은 자궁에서 나와 병을 고치고 몰아내기에 적합한 재료를 제공하는 모든 것을 위에서 자라게 하고 보살핀다. 또 다른 별들의 무리가 힘을 보태는 가운데, 일부는 알려져 있고 일부는 숨겨져 있는 효능을 그것들에 힘 있게 부여한다. 그래서 같은 시인에게서 자신에 관하여 다음과 같이 말하는 것 역시 당연하다.
herbarum subiecta potentia nobis.
‘풀들의 효능도 우리 지배 아래 있다.’
Ille enim unus est, qui & luce, & viribus, & calore, adhuc magnitudine, energia, ac spiritu, universa tam in superiori, quam inferiori mundo excellit: leniter calefaciens, & fovens: cum effectione sensibus manifestiore, quam reliquorum planetarum. In quam rem fidissimum accersam testem Claud. Ptolem. sua sic lingua nobiscum loquentem, ὁ ἥλιος κατείληπται τὸ ποιητικὸν ἔχων τῆς οὐσίας ἐν τῷ θερμαίνειν καὶ ἠρέμα ξηραίνειν· ταῦτα δὲ μάλιστα τῶν ἄλλων ἡμῖν εὐαισθητότερα γίνεται διά τε τὸ μέγεθος αὐτοῦ, καὶ τὸ τῶν κατὰ τὰς ὥρας μεταβολῶν ἐναργές. Quod est. Constat Solem vim habere calefaciendi, & leniter desiccandi: quae effectiones facilius sensibus percipiuntur, quam aliarum stellarum: propter eius magnitudinem, & evidentes mutationes in anni vicibus ac temporibus. Haec ille.
태양만이 빛과 힘과 열에서, 또한 크기와 작용력과 정기에서 위쪽 세계와 아래쪽 세계의 모든 것을 뛰어넘기 때문이다. 태양은 부드럽게 덥히고 보살피며, 그 작용은 다른 행성들의 작용보다 감각에 더 뚜렷이 드러난다. 이 점에 관하여 나는 가장 믿을 만한 증인인 클라우디오스 프톨레마이오스를 불러오겠다. 그는 자신의 언어로 이렇게 말한다. ‘태양의 본성이 지닌 작용력은 덥히고 완만하게 말리는 데 있음이 파악되었다. 이런 작용은 태양의 크기와 계절에 따른 변화가 뚜렷하다는 점 때문에 다른 별들의 작용보다 우리 감각에 훨씬 쉽게 포착된다.’ 이를 옮기면 이렇다. ‘태양에 덥히고 부드럽게 말리는 힘이 있다는 것은 분명하다. 태양의 크기와 한 해의 순환 및 계절에 나타나는 뚜렷한 변화 때문에, 이 작용들은 다른 별들의 작용보다 감각으로 더 쉽게 지각된다.’ 그가 한 말은 이와 같다.
Quae dum argutissimus inter Peripateticos Averrhoes, praeclare, ut multa, intelligeret, cum antiqua philosophia, vitae & generationis seminaria, penes Solem constantissime deponere nihil est veritus. Vt, qui moderatum calorem, primigenium rerum humidum, modificantem, foveat, & excitandum, vegetandumque suscipiat: sicuti successiva rerum mundi generatio quotannis indicat. Quotusquisque enim est, qui naturae seriem contemplans, non videt de Solis accessu & recessu, vitae, ac interitus signa in omnibus infundi? quid inquam signa? imo vero vitam ipsam, & interitum praesentissime immitti? Quis non observat quotannis exporrectissimum telluris gremium, solares radios (in quibus tepor ille aethereus, & aura plane coelestis omnia exhilarans delitescit) tanquam semen aliquod vitale, & prolificum, non dicam excipere, sed uteri muliebris modo, ad rerum generationem, quasi emulgere, ac pertinacissime retinere. Quod in animalium, nedum vegetabilium generatione, & per certos gradus incremento, cum Peripateticis locum etiam habere tibi persuadebis. Nam Sol & homo, ut scribit Aristoteles, hominem generant, Sol & planta, plantam.
소요학파 가운데 가장 예리한 아베로에스는 다른 많은 문제에서처럼 이 점을 훌륭히 이해했으므로, 옛 철학과 함께 생명과 생성의 씨앗이 태양에 있다고 한결같이 주장하기를 조금도 주저하지 않았다. 태양은 만물의 원초적 습기를 조절하는 적당한 열을 보살피고, 그 열을 일으켜 활발하게 하는 일을 맡기 때문이다. 세상 만물이 해마다 잇달아 생겨나는 일이 이를 보여 준다. 자연의 연속적인 과정을 바라보면서, 태양이 다가오고 물러남에 따라 모든 것에 생명과 소멸의 징표가 스며드는 것을 보지 못할 사람이 얼마나 있겠는가? 내가 어찌 징표라고만 하는가? 생명 자체와 소멸 자체가 눈앞에서 주어지는 것이다. 해마다 드넓게 펼쳐진 대지의 품이 태양 광선을 생명력 있고 다산하는 씨앗처럼 받아들이는 것을 누가 보지 못하겠는가? 그 광선 속에는 저 하늘의 온기와 모든 것을 기쁘게 하는 참으로 천상의 숨결이 숨어 있다. 대지는 그것을 단순히 받아들인다고만 할 것이 아니라, 만물을 낳기 위하여 여성의 자궁처럼 마치 젖을 짜내듯 빨아들이고 굳게 붙잡아 둔다. 이러한 일이 식물뿐 아니라 동물의 생성과 일정한 단계에 따른 성장에도 해당한다는 것을 그대는 소요학파와 함께 납득할 것이다. 아리스토텔레스가 쓰듯이 태양과 인간이 인간을 낳고, 태양과 식물이 식물을 낳기 때문이다.
Qui homo, (nam de illius corporis sympathia, & ὁμοίᾳ cum coelis hic maxime agere institui) quia quandiu spirat, vivere dicitur, ideo spiritus (quos pro innato calore incomparabilis ille Galenus quandoque agnoscit) corpus moventes, sensus excitantes, & cogitationes, mentemque foventes, Soli qui universa movet, agitque, & viventium omnium, post Deum, est causa, iure optimo veneranda ascripsit antiquitas. Qui spiritus, Homero omnis philosophiae fonti uberrimo, tales quotidie nobis inesse traduntur, quales Sol, planetarum princeps ac dominus, afflat, movet, irradiat, & per medium aerem apparat, excoquit, ac elaborat. Quem unum (aerem dico) quia Hippocrati & Galeno, qualis qualis est, velimus nolimus, continenter, ac necessario inspirare cogimur: & pulmonum adminiculo, per os, & asperam arteriam, attrahere: & hinc rursum in sinistrum cordis ventriculum, spirituum corpus vegetantium, & animalem vim, ut alibi docuimus, instaurantium, & foventium plenissimum, emittere: Adhaec in cerebrum, per nares, & in corpus universum, quod totum est conspirabile & confluxile, per arteriarum anastomoses, & poros excipere: mirum videri non debet, si pro aeris motu & temperatura, de Sole & universa coeli facie pendente, uno die, quam alio hebetiores nobis spiritus, aut acutiores inesse deprehendantur. Praesertim animales, & qui ab his manat sensus, rationi perinde servientes, atque sanguini spiritus ipsi. Vnde, illi tales nobis adesse solent, quales sunt spiritus, & spiritus tales, qualis est sanguis humores reliquos complexus. Quos humores, ab aere, & his quae intra corpus iniiciuntur, sic vel sic temperari, ac modificari, docet medicus, assentit philosophus.
그런데 인간은 숨을 쉬는 동안 살아 있다고 말해진다. 여기서 내가 주로 다루려는 것이 인간 신체와 하늘의 공감 및 닮음이므로 인간을 말하는 것이다. 이 때문에 존경할 만한 고대인들은 몸을 움직이고 감각을 일깨우며 생각과 정신을 보살피는 정기를 태양에 귀속시켰다. 비길 데 없는 갈레노스는 때로 이 정기를 타고난 열로 이해한다. 태양이 만물을 움직이고 작용하게 하며, 하느님 다음으로 모든 생명체의 원인이므로, 그러한 귀속은 지극히 정당하다. 모든 철학의 더없이 풍요로운 샘인 호메로스에 따르면, 우리에게 날마다 깃드는 정기는 행성들의 우두머리이자 주인인 태양이 불어넣고 움직이며 비추는 대로의 성질을 갖는다. 태양은 공기를 매개로 정기를 마련하고 익히고 다듬는다. 히포크라테스와 갈레노스에 따르면 우리는 이 공기를, 그것이 어떤 상태이든, 원하든 원치 않든 끊임없이 필연적으로 들이마셔야 한다. 폐의 도움으로 입과 기관을 통해 끌어들인 다음, 몸을 생기 있게 하고 동물적 능력을 회복시키며 보살피는 정기로 가득한 심장의 왼쪽 심실로 다시 보내야 한다. 이 점은 내가 다른 곳에서 설명했다. 또한 콧구멍을 통해 뇌로, 동맥들의 연결 통로와 작은 구멍들을 통해 온몸으로 공기를 받아들여야 한다. 온몸은 서로 통하여 숨 쉬고 흐를 수 있기 때문이다. 그러므로 태양과 하늘 전체의 형세에 달린 공기의 운동과 기질에 따라, 어느 날의 우리 정기가 다른 날보다 둔하거나 예민하게 나타난다고 해도 이상할 것은 없다. 특히 동물 정기와 거기서 흘러나오는 감각이 그러하다. 감각은 이성에 봉사하고, 정기 자체는 혈액에 의존한다. 따라서 우리 감각은 정기가 어떠하냐에 따라 달라지고, 정기는 다른 체액들을 포괄하는 혈액이 어떠하냐에 따라 달라진다. 이 체액들이 공기와 몸 안으로 들어오는 것들에 의해 이러저러한 조합과 상태를 얻는다는 것은 의사가 가르치며 철학자도 동의하는 바이다.
Ex quo, recte dixisse mihi semper sunt visi Hippocrates, & illius σύγχρονος Democritus, cum plerisque omnibus medicis & philosophis, permultum referre, sub quali coelo & solo corpora locentur ac vivant. Quod in plantis, nedum in solis hominibus etiam locum habere existimabis.
이 때문에 나는 히포크라테스와 그의 동시대인 데모크리토스가 거의 모든 의사 및 철학자들과 함께, 몸이 어떤 하늘과 어떤 땅 아래 놓여 살아가는지가 대단히 중요하다고 한 말을 늘 옳다고 여겼다. 그대는 이것이 인간에게만 해당하는 것이 아니라 식물에도 해당한다고 생각할 것이다.
Hic segetes (inquit Poeta) illic veniunt foelicius uvae: Arborei foetus alibi: atque iniussa virescunt Gramina. Et rursum. Nec vero terrae ferre omnes omnia possunt: Fluminibus salices, crassisque paludibus Alni Nascuntur: steriles saxosis montibus Orni. Littora Myrtetis laetissima denique apertis: Bacchus amat colles, aquilonem, & frigora Taxi.
시인은 말한다. ‘여기서는 곡식이, 저기서는 포도가 더 잘 자라고, 다른 곳에서는 나무 열매가 나며, 명하지 않아도 풀들이 푸르게 돋는다.’ 또 이렇게 말한다. ‘실로 모든 땅이 모든 것을 낼 수는 없다. 강가에서는 버드나무가, 진흙 많은 늪에서는 오리나무가 나고, 돌투성이 산에서는 열매 없는 물푸레나무가 자란다. 끝으로 탁 트인 바닷가는 도금양 숲으로 가장 무성하며, 바쿠스는 언덕을, 주목은 북풍과 추위를 사랑한다.’
In brutis praeterea, & avium omni fere genere, idipsum etiam tibi licebit, dum voles explorare. Quibus naturale hoc esse solet: ut per serenum aerem & lympidissimum coelum, exhilarentur, cantillent, & (ut sic dicam) rideant: per obscurum vero & pluvium, tristentur & gemant: vel fidem faciente eodem Poeta.
그 밖에 짐승들과 거의 모든 종류의 새들에게서도, 그대가 원할 때 같은 일을 확인할 수 있다. 맑은 공기와 더없이 깨끗한 하늘 아래에서는 기뻐하고 노래하며, 말하자면 웃고, 어둡고 비 내리는 날에는 슬퍼하고 신음하는 것이 그들의 본성이기 때문이다. 같은 시인도 이를 증언한다.
Verum (inquit) ubi tempestas, & coeli mobilis humor Mutavere vias: & Iupiter humidus, austris Densat erant quae rara modo, & quae densa relaxat: Vertuntur species animorum, & corpora motus Nunc alios, alios dum nubila ventus agebat, Concipiunt. Hinc ille avium concentus in agris, Et laetae pecudes, & ovantes gutture Corvi.
‘그러나 날씨와 하늘의 움직이는 습기가 그 길을 바꾸고, 축축한 유피테르가 남풍으로 방금까지 성기던 것을 촘촘하게 하고 촘촘하던 것을 풀어 놓으면, 마음의 모습도 바뀌고 몸은 지금 새로운 움직임을, 바람이 구름을 몰 때와는 다른 움직임을 받아들인다. 여기서 들판의 저 새들의 합창, 기뻐하는 가축들, 목청껏 환호하는 까마귀들이 생겨난다.’
Sed de his copiosius leges in nostris Phaenomenis, aut (si mavis) Ephemeridibus aeriis. Erit itaque Sol, ut eo redeam unde abii, spirituum, corpus & animum per aerem modificantium, & impellentium, fautor ac illustrator. Qui, quandiu suam symmetriam, servabunt, mentem sanam in corpore sano, tantisper tuebuntur, donec cum innato calore utrunque deserere cogentur. Qui sane calor commune hoc habet cum solaribus radiis (unde ignem coelestem, & radium alicubi vocat Galenus) ut quaquaversum cito, nisi fortasse in refractaria materia, penetret: sensuumque titillationes varias, & motiones cum corporis, tum animi multiplices, excitet. Quod, vel rusticae mulierculae ad colum & pensa natae, cognoverunt stupidos, hebetes, & obtusos, non sine gravi nota, eos inclamantes, quibus calidum hoc paucum adest: & proinde paucos e sanguine spiritus educit: quos Hippocrates, Galeno teste, ὁρμῶντας, hoc est impetum facientes, scita appellatione omnium primus nuncupavit.
이에 관해서는 나의 『현상들』, 달리 부르고 싶다면 『대기의 일지』에서 더 자세히 읽을 수 있다. 그러므로 본래의 이야기로 돌아가자면, 태양은 공기를 통해 몸과 마음의 상태를 바꾸고 움직이는 정기를 돕고 밝히는 존재이다. 이 정기들은 스스로의 균형을 유지하는 동안 건강한 몸 안의 건강한 정신을 지켜 주다가, 타고난 열과 함께 양자를 떠날 수밖에 없을 때에 이른다. 이 열은 태양 광선과 공통된 성질을 지닌다. 갈레노스가 어떤 곳에서 이를 천상의 불 또는 광선이라고 부른 까닭도 여기에 있다. 저항하는 물질에 막히는 경우가 아니라면 어디로든 재빨리 침투하여, 감각의 여러 자극과 몸과 마음의 다양한 움직임을 일으킨다는 성질이다. 물레질과 실잣기를 업으로 삼는 시골 여인들조차 이를 안다. 그들은 이 열이 적고, 따라서 혈액에서 정기가 적게 생겨나는 사람들을 어리석고 둔하며 무디다고 심하게 나무라곤 한다. 갈레노스의 증언에 따르면, 히포크라테스는 이 정기들을 맨 처음 ‘호르몬테스’, 곧 ‘충동을 일으키는 것들’이라는 적절한 이름으로 불렀다.
Caeterum quia in humanis corporibus sedem aliquam esse oportuit, in qua calor ille vere divinus, tanquam in praetorio, ius suum exerceret, & in reliquum corpus aurigante spiritu, radios suos vitales effunderet, familiamque universam foveret, & fotam moveret: prisci rerum corporis nomenclatores, illam ipsam sedem cor dixerunt: Soli, ut alibi monuimus, destinatum, eique sanequam simile, (in quo triste iacet hoc vivere nostrum, partim cavum, & sinuosum, ut sanguinem caloris hospitem, dextro suo sinu contineat, & artificiosa naturae oeconomia, per venam arteriosam, quasi per canalem & tubulum a praedivite fonte, & vere aureo manantem, pulmones nutriat, ac refocillet, partim etiam spissum, & pariete crassiore, sinistro sinu obvallatum: ne dictus calor, una cum spiritu (cuius est comes) difflatur & exhalet: praepediatque, ne hac & illac, ob partium tenuitatem, adminiculante valvarum multitudine, totus sensim effluat: & corpus moribundum, frigidum ac inutile relinquat: non secus atque Sol terram: dum ab ea vivificos suos radios longius evocat: agit, & subducit.
그런데 사람의 몸 안에는 이 참으로 신적인 열이 지휘소에서처럼 권한을 행사할 자리가 있어야 했다. 거기서 열은 정기를 마부 삼아 나머지 몸 전체에 생명의 광선을 쏟아 붓고, 온 식솔을 보살피며 그렇게 보살핀 것들을 움직이게 해야 했다. 옛날에 몸의 각 부분에 이름을 붙인 이들은 바로 이 자리를 심장이라고 불렀다. 다른 곳에서도 말했듯이 심장은 태양에 배정되어 있고, 태양과 참으로 닮았다. 이 가련한 우리의 삶은 그 안에 놓여 있다. 심장은 한편으로는 비어 있고 속이 굽어 있어, 열이 머무는 혈액을 오른쪽 공간에 담는다. 그리고 자연의 정교한 관리 작용을 통해 동맥성 정맥을 거쳐 폐에 영양을 주고 기운을 회복시킨다. 마치 더없이 풍부하고 참으로 황금 같은 샘에서 흘러나오는 수로와 관을 통해 물을 대듯이 말이다. 다른 한편으로 심장은 치밀하고 왼쪽 공간이 더 두꺼운 벽으로 둘러싸여 있다. 이는 저 열이 함께 다니는 정기와 더불어 흩어지고 증발하지 않게 하기 위해서이다. 또 여러 판막의 도움으로, 부분들이 얇다는 이유로 열 전체가 여기저기로 조금씩 새어나가, 몸을 죽어 가는 차갑고 쓸모없는 상태로 남겨 두지 못하게 한다. 태양이 생명을 주는 광선을 대지에서 멀리 불러내어 옮기고 거두어 갈 때 대지를 그런 상태로 남겨 두는 것과 마찬가지이다.
Sed hic me dies potius deficiat, quam verba. Itaque a Sole ad Lunam, aut (si placet) a fratre ad sororem, viam praemonstrante mihi natura opportune transeo. In qua parcius calamum exercebo, cum ob alia, tum quod de variis eius effectis in haec inferiora sensui manifestissimis, fusissime in nostra Lunae & oceani concordia, tibi sum propediem scripturus. Verumenimvero, priusquam hinc abeam, monuisse non pigebit, quod Sol & Luna in humanis corporibus peculiare quicquam proprie non agnoscunt. Nam universales rectores rerum omnium mundi, nedum corporis, secundum Deum, antiquis, & maxime Trimegisto habentur. Vnde particularia quaeque dedignantur. In reliquis planetis, secus accidere audies. His positis, institutum nostrum, aspirante Mercurio, hunc in modum & sequor, & perficio.
그러나 여기서는 할 말보다 하루의 시간이 먼저 모자랄 것이다. 그러므로 자연이 내게 길을 앞서 보여 주는 대로, 이제 알맞은 때를 보아 태양에서 달로, 원한다면 오라비에게서 누이에게로 넘어가겠다. 달에 관해서는 붓을 좀 더 아끼려 한다. 다른 이유들도 있지만, 달이 이 아래 세계에 미치는 감각으로 매우 뚜렷이 드러나는 여러 작용을 나의 『달과 바다의 조화』에서 머지않아 그대에게 아주 자세히 써 줄 것이기 때문이다. 다만 여기를 떠나기 전에 한 가지는 짚고 넘어가겠다. 태양과 달은 사람의 몸에서 엄밀히 말해 어느 특정 부분만을 자기 것으로 삼지 않는다. 옛사람들, 특히 트리스메기스토스는 이 둘을 하느님 다음가는, 신체뿐 아니라 세상 만물의 보편적 통치자로 여겼기 때문이다. 그러므로 이 둘은 각각의 개별적인 것에만 매이는 일을 달가워하지 않는다. 다른 행성들에서는 사정이 다르다는 이야기를 그대는 듣게 될 것이다. 이 점들을 세워 둔 다음, 메르쿠리우스가 도와주는 가운데 나는 다음과 같이 처음의 계획을 이어 가고 완수한다.
Cur Sol dicatur Phoebus & Apollo.
태양을 포이부스와 아폴론이라고 부르는 까닭.
Cur Sol, sive Apollo medicinae inventor.
태양, 곧 아폴론이 의술의 발명자인 까닭.
Ovid. Lib. 1. Meta.
오비디우스, 『변신 이야기』 제1권.
Claud. Ptolem. libri i. ἀποτελεσματῶν.
클라우디오스 프톨레마이오스, 『영향들에 관하여』 제1권.
Sol, quomodo vitae & generationis author.
태양은 어떻게 생명과 생성의 근원인가.
Terram solis radios meretricari.
대지는 태양의 광선에 몸을 맡긴다.
Aristoteles lib. ii. de physica auscult.
아리스토텔레스, 『자연학 강의』 제2권.
Soli spiritus ascribuntur, quorum est fautor & excitator.
정기는 태양에 귀속된다. 태양이 정기를 돕고 일깨우기 때문이다.
Aeris necessitas & summa in nostrum corpus energia.
공기의 필수성과 우리 몸에 미치는 대단한 작용력.
Spiritus nostros aeri subservire.
우리의 정기가 공기에 의존한다.
Virgilius in Georgicis.
베르길리우스, 『농경시』.
Volucres ut etiam homines aeri subiici.
새들도 인간과 마찬가지로 공기의 지배를 받는다.
Lib. Georg. ii.
『농경시』 제2권.
Calor innatus, quid commune habeat cum solaribus radiis.
타고난 열이 태양 광선과 공통으로 지닌 성질.
Cor humanum Soli destinatum sedes est & fundamentum caloris nativi.
태양에 배정된 사람의 심장은 타고난 열의 자리이자 토대이다.
Cordis pulchra anatome.
심장의 훌륭한 해부 설명.
Sol & Luna, universales sunt rerum mundi & corporis rectores.
태양과 달은 세상 만물과 몸의 보편적 통치자이다.